U bent hier

Gezondheidsbevordering: een greep uit de theorie

Om gezondheid te kunnen bevorderen is het belangrijk dat u weet welke factoren gezondheid positief of negatief beïnvloeden. Dit kunnen zowel gedrags- als omgevingsfactoren zijn. Om deze factoren in kaart te brengen kunt u gebruik maken van gedragsverklarende modellen, modellen voor gedragsverandering en modellen voor sociale en fysieke factoren van gezondheid.

Modellen die individueel gedrag verklaren

Gedragsverklarende modellen helpen u inzicht te krijgen welke factoren het gedrag mogelijk verklaren. Deze modellen sommen factoren op die samenhangen met gedrag of benoemen de factoren die samen kunnen bijdragen aan het gedrag. Gedragsverklarende modellen benoemen vaak de volgende factoren:

  • Attitude: eigen opvattingen.
  • Sociale invloed/subjectieve norm: opvattingen van anderen.
  • Eigen effectiviteit: inschatting van eigen mogelijkheden het gewenste gedrag uit te voeren.
  • Risicoperceptie: inschatting van het gezondheidsrisico.
  • Ervaren ernst: inschatting dat het ongezond gedrag nadelige gevolgen heeft.

Voorbeelden van gedragsverklarende modellen zijn: theorie van gepland gedrag, ASE-model, Health Belief Model, de sociaal-cognitieve theorie.  

Ik ben de Sjaak niet

VeiligheidNL gebruikte voor de ontwikkeling van de interventie ‘Ik ben de Sjaak niet’ het Health Belief Model en ASE- Model. Lees op de voorbeeldenpagina hoe zij deze modellen hebben benut.

Modellen voor individuele gedragsverandering

Modellen voor gedragsverandering geven inzicht in fases die iemand doorloopt om zijn of haar gedrag te veranderen. Dit inzicht kan u helpen om de interventie toe te snijden op de fase van gedragsverandering. Voorbeelden van gedragsveranderingsmodellen zijn: Stages of Change, Self-Determination Theory, Innovation theory, Precaution Adoption Processmodel.

De BeweegKuur

Bij de ontwikkeling van De BeweegKuur is de Self-Determination Theory gebruikt. Lees op de voorbeeldenpagina hoe de eigenaar dit model toepaste.

Modellen voor sociale en fysieke omgevingsfactoren

Om de gezondheid van mensen te verbeteren is een omgeving die gezond gedrag mogelijk maakt een belangrijke voorwaarde,  naast aandacht voor gedrag en leefstijl. Om een gezonde omgeving te kunnen creëren is het nodig dat u weet welke omgevingsfactoren een rol spelen. Deze ecologische  modellen helpen u deze factoren in kaart te brengen. Kenmerkend voor deze modellen zijn de volgende punten[1]:

  • Meerdere omgevingsfactoren beïnvloeden het gedrag, zoals sociale, fysieke, economische en politieke invloeden.
  • Verschillende niveaus in de omgeving zijn van invloed. Denk aan micro- (dichtbij het individu), meso- (gemeenschap, bijvoorbeeld school, buurt of gemeente) en macroniveau (de maatschappij).
  • Het samenspel van verschillende omgevingsinvloeden bepaalt het uiteindelijke gedrag. Bijvoorbeeld vanuit een landelijke beweegcampagne, besluit een gemeente een sportveldje aan te leggen, waardoor mensen meer gaan bewegen.

Voorbeelden van ecologische modellen zijn: ANGELO framework, Ecologisch Model van Dahlgren & Whitehead (1991), Environmental Research Framework for Weight Gain prevention (EnRG).

Lekker Fit!

De interventie Lekker Fit! (Gemeente Rotterdam) maakt gebruik van het EnRG-framework. Bekijk hoe zij dit model hebben toegepast in hun interventie en lees meer over Lekker Fit!.

Gedragsmethoden en technieken op een rij

Met bovenstaande modellen krijgt u een beeld van factoren die gezondheidsgedrag beïnvloeden en waar u zich op gaat richten. Per factor zijn methoden beschikbaar om verandering te bewerkstelligen. Voorbeelden voor individueel gedrag zijn feedback, belonen, modelling en vaardigheidstraining. En voor beïnvloeden van (politieke) omgeving pleitbezorging en lobbyen. Een techniek is de praktische uitwerking van de methode. In onderstaand tabel ziet u verschillende factoren die gedrag beïnvloeden en welke methoden en technieken u daarbij kunt inzetten.

Bekijk de tabel met factoren, methoden en technieken

Factor Methoden Techniek
Attitudes Actief leren
Overredende communicatie
Geanticipeerde spijt (spijt- en schuldgevoelens)
Lespakket, quiz, discussies
Groepsbijeenkomsten
Rolmodel verhalen
Sociale invloed/subjectieve norm Modelleren
Mobiliseren sociale steun
Inzet rolmodel (bijv. lokale sportheld)
Ouderbetrokkenheid
Eigen-effectiviteit Modelleren en demonstratie
Begeleid leren en feedback
Inzet rolmodel
Vaardigheidstraining/rollenspel
Risicoperceptie Angstaanjagende voorlichting
Risico-informatie
Video’s/rolmodel verhalen
Theatervoorstelling met discussie
Ervaren ernst Informatie over gezondheidsgevolgen Folder
Lespakket 
Quiz
Kennis Informatieoverdracht
Actief leren
Voorlichting
Quiz
Lespakket
Fysieke omgeving Bepleiten (advocacy) en lobbyen
Agendasetting
Inzet ambassadeur met (politiek) netwerk
Sociale omgeving Entertainment educatie Theatervoorstelling met gezondheidsthema

Steun bij stoppen 1.0

Steun bij stoppen 1.0 (Universiteit Maastricht) is een online interventie voor rokers (vanaf 18 jaar) die binnen zes maanden willen stoppen. De adviezen in het online zelfhulpprogramma zijn gebaseerd op de antwoorden die de deelnemer geeft op vragen over rookgedrag, kennis, attitude, sociale invloed, eigen effectiviteit, actieplannen en intentie om te stoppen met roken. Om met de adviezen de verschillende factoren die het rookgedrag veroorzaken aan te pakken gebruikten de interventie-eigenaren effectieve methoden en technieken. Zie in de pdf (Engelstalig) welke dat waren.

 

Meer lezen?

Referenties en bronnen

Referenties

  1. Wagemakers A, Vaandrager L. Modellen voor de sociale en fysieke determinanten van gezondheid. Gezondheid en Maatschappij, Wageningen Universiteit 2007.

Ook gevonden

Afdrukken:

Via printer