U bent hier

Signalering, advies en ondersteuning

Alcoholproblemen ontstaan vaak sluipend. Problemen vroegtijdig signaleren en daarna adequaat reageren voorkomt dat problemen verergeren en dat zwaardere zorg nodig is. Het tijdig signaleren van problematisch alcohol (en drugs) gebruik kan daarnaast andere problemen aan het licht brengen zoals gezins-, relatie- en opvoedingsproblemen en psychische problematiek. Het niet of niet tijdig onderkennen van problematisch middelengebruik staat een effectieve aanpak van andere problemen in de weg. De rol van de gemeente met betrekking tot signaleren en adequaat handelen is coördinerend en stimulerend van aard:

  • Zorgen voor activiteiten die het mogelijk maken om binnen verschillende sectoren of doelgroepen mensen met een hoog risico op te sporen en de toeleiding naar effectieve interventies of zorg mogelijk te maken.
  • Stimuleren dat er verbinding wordt gelegd tussen preventieve interventies en de eerste en tweede lijns gezondheidszorg.
  • Regierol nemen en zorgen voor samenwerking tussen gemeente, zorgverleners en waar mogelijk zorgverzekeraars.

Pleidooi voor jeugdverslavingszorg

GGZ Nederland vraagt aandacht voor de jeugdverslavingszorg omdat deze dreigt te verdwijnen. De koepelorganisatie publiceerde daartoe ‘Jeugdverslavingzorg in beeld’ en organiseert een serie regionale gesprekstafels voor gemeenten en aanbieders van jeugdverslavingszorg. De kennis van de jeugdverslavingszorg is onmisbaar in de keten van voorkomen, signaleren en oplossen van problemen. Advies, consultatie, scholing en laagdrempelige behandeling op locatie zijn diensten die instellingen voor verslavingszorg kunnen bieden aan andere professionals in de keten. Lees meer over de organisatie van gesprekstafels jeugdverslavingszorg.

Onderwijs

Kinderen en jongeren brengen een groot deel van hun tijd door op school. Veranderingen in gedrag of leerprestaties vallen daardoor makkelijk op. Deze signalen kunnen indicatie zijn van onderliggende problematiek, zoals problemen met alcohol (of drugs).  Om te voorkomen dat het oppikken van signaleren en daarnaar handelen afhangt van individuele docenten of mentoren, zijn er twee dingen waar scholen voor kunnen zorgen:

  • Een goed zorgprotocol, dat beschrijft welke zorg de school biedt in het geval van problematisch gebruik en hoe eventuele doorverwijzing plaatsvindt.
  • Een training signaleren en begeleiden, waarin het schoolpersoneel leert welke signalen kunnen duiden op problematisch gebruik, hoe zij het bespreekbaar kunnen maken en wat de school kan doen op het gebied van hulp en verwijzing.

De afdeling gezondheidsbevordering van de regionale GGD en preventieafdelingen van instellingen voor verslavingszorg kunnen hierbij adviseren.

Wijkteams

Sociale wijkteam hebben een centrale rol bij collectieve en individuele zorg in het sociaal domein. Bij  de vragen die zij krijgen met betrekking tot schuldenproblematiek, opvoedingsproblemen of huiselijk geweld kan alcohol (of drugs) in het spel zijn. Omdat dit niet altijd (tijdig) wordt herkend, staat dit het oplossen van de andere problemen in de weg en kan de situatie verergeren. Wijkteams kunnen een aantal dingen doen om er voor te zorgen dat problemen met alcohol (en/of drugs) tijdig herkend en aangepakt worden:

  • visie ontwikkelen op de taak van het wijkteam bij het signaleren en handelen bij middelengebruik
  • ontbrekende kennis en vaardigheden binnen het team bijscholen
  • samenwerking en verwijslijnen organiseren tussen wijkteams en verslavingspreventie en verslavingszorg
  • oog hebben voor de rol van alcohol en drugs wanneer problemen op andere terreinen aangemeld worden
  • wanneer alcohol- en/of drugsproblemen van ouders in beeld zijn, oog hebben voor de kinderen in het gezin; kinderen van verslaafde ouders zijn kwetsbaar voor het ontwikkelen van psychische problemen of verslaving

Bekijk ook de Strategische verkenning Sociale wijkteam en verslavingspreventie (Trimbos-instituut 2016)

Voorbeeld: vroegsignalering alcoholproblemen in Arnhem

Het project IRIS in de buurt is erop gericht om gezond gedrag te stimuleren en afhankelijkheid van alcohol en drugs te voorkomen. Wijkadviseurs van IRIS in de buurt gaan op bezoek bij inwoners van Arnhem en Ede die drugs gebruiken. Dat gebeurt op verzoek van politie, leerkrachten of gemeente, of naar aanleiding van een vraag of klacht van buurtbewoners. Samen met de gebruikende bewoners gaat IRIS in de buurt op zoek naar mogelijkheden om het gebruik onder controle te krijgen. Als dat niet lukt, begeleiden de adviseurs de bewoners naar passende hulpverlening, zoals behandeling of opvang bij IrisZorg, de instelling voor verslavingszorg.

Huisartsen en alcoholgebruik van patiënten

Huisartsen en praktijkondersteuners GGZ (POH-GGz) zien dagelijks een diverse groep patiënten. Soms komen patiënten expliciet met vragen of klachten op het gebied van middelenproblematiek. Veel vaker echter zullen patiënten andere psychische of fysieke klachten presenteren, die mogelijk toch gerelateerd zijn aan overmatig alcoholgebruik. Een normpraktijk (circa 2150 patiënten in 2017) telt circa 100 tot 150 patiënten met problematisch alcoholgebruik waarvan slechts een minderheid als zodanig bij de huisarts bekend is [1]

Wanneer huisartsen en POH-GGz alert zijn en doorvragen kunnen problemen eerder herkend worden en kan passende hulp worden geboden. In een vroeg stadium kan kortdurende behandeling in de huisartsenpraktijk of verwijzing naar e-health en/of zelfhulp voldoende zijn. Bij langer bestaande en/of zwaardere alcoholproblematiek is verwijzing naar gespecialiseerde (jeugd)verslavingszorg aangewezen. Een huisartsenpraktijk kan ook een apart spreekuur instellen voor mensen met GGZ-gerelateerde problematiek, waaronder alcoholproblemen. Dit spreekuur kan door een professional vanuit de verslavingszorg/GGZ gedraaid worden of door een hiervoor specifieke geschoolde POH-GGz-er.

Bekijk de Handreiking psychische klachten en alcohol voor huisarts en POH-GGZ. Het Trimbos-instituut ontwikkelde deze handreiking om huisartsen en POH’s-GGZ te ondersteunen bij het bespreekbaar maken van de rol van alcohol in psychische klachten.

Kortdurende interventies

Wanneer beginnende problemen met alcohol- en of drugsgebruik eenmaal op tafel liggen, lukt het vaak om met beperkte interventies een verbetering of oplossing te bewerkstellingen. Er bestaan online zelftests en online zelfhelpmodules die laagdrempelig zijn en die individueel doorlopen kunnen worden. Er is veel aanbod op dit gebied maar de kwaliteit wisselt. Van een aantal is bekend dat zij goed onderbouwd zijn en er zijn bovendien aanwijzingen voor effectiviteit: drinktest.nl (zelftest), Jellinek online zelfhulp en minderdrinken.nl (zelfhulp). Goede aanwijzingen voor effectiviteit geldt ook voor kortdurende gespreksinterventies zoals Moti-4, vaak aangeboden door instellingen voor verslavingszorg. De instellingen voor verslavingszorg bieden dergelijke kortdurende interventies soms ook op andere locaties aan zoals de huisartspraktijk of op onderwijsinstellingen (mbo, hbo, wo).

Voorbeeld: alcoholmatiging in Utrecht

Nuchter Verstand is het alcoholmatigingsproject van de gemeente Utrecht. Jaarlijks voert de gemeente verschillende monitoractiviteiten uit. In 2016 was dat onder meer onderzoek naar de (vroeg)signalering van risicovol of problematisch alcoholgebruik van jongeren. Het onderzoek werd uitgevoerd onder professionals die in potentie jongeren met een probleem in een vroeg stadium kunnen signaleren, zoals wijkagenten, buitengewoon opsporingsambtenaren (boa’s), jongerenwerkers, jeugdverpleegkundigen, leerplichtambtenaren, medewerkers van sportverenigingen en zorgcoördinatoren.
Aanbevelingen uit het onderzoek:

  • alle signaleerders zouden met een protocol voor signalering en doorverwijzing moeten werken, bijvoorbeeld dat van het IVO (erkend als goed beschreven in de i-database)
  • zorg dat alle signaleerders bekend zijn met bestaande kort durende interventies en wie deze uitvoeren
  • de gemeente zou netwerkbijeenkomsten moeten organiseren om de professionals met elkaar in contact te brengen en informatie over signaleren, verwijzing en vroeghulp
Referenties en bronnen

Referenties

  1. Boomsma LJ, Drost IM, Larsen IM, Luijkx JJ, Meerkerk GJ, Valken N, et al. NHG-Standaard Problematisch alcoholgebruik (Derde herziening). 2014.

Ook gevonden

Afdrukken:

Via printer