Gezond of ongezond gedrag is niet alleen het gevolg van individuele leefstijl. Ook de omgeving waarin iemand leeft, werkt en woont heeft invloed.

Maatschappelijke opgave

Hoe gezond inwoners van een wijk of regio zijn, hangt af van veel verschillende factoren. Dat wordt vooral duidelijk bij complexe gezondheidsproblemen, zoals bijvoorbeeld overgewicht. Daarbij spelen niet alleen leefstijlfactoren een rol, zoals ongezonde voeding, maar ook:

  • leefomstandigheden, zoals schulden of werkloosheid
  • persoonlijke vaardigheden, zoals gebrek aan regie over het eigen leven
  • omgevingsfactoren, zoals een onveilige buurt die niet uitnodigt om te bewegen

 

Integraal werken aan gezondheid

Juist bij kwetsbare groepen gaat het om een optelsom van deze factoren. Die complexiteit vraagt om een brede kijk op gezondheid. Bij het vormgeven van lokaal gezondheidsbeleid rond complexe problemen is integraal werken het meest effectief: een samenhangende aanpak die zich richt op de leefstijl van inwoners, hun persoonlijke vaardigheden, hun sociale en fysieke omgeving, participatie (werk en daginvulling) en de toegang tot voorzieningen. Dat is mogelijk door te werken met een mix van interventies en maatregelen die samen inwerken op deze verschillende onderdelen. Daarvoor is maatwerk nodig: de ene wijk of regio is de andere niet en in een grote stad kan een andere aanpak nodig zijn dan in een dorp.

Infographic Gezonde Wijkaanpak

De infographic Gezonde Wijkaanpak geeft in één oogopslag de belangrijkste onderdelen van de Gezonde Wijkaanpak weer. Het ondersteunt u in het gesprek met partners en bewoners in de wijk,  het biedt inzicht waar u zich in het proces bevindt, wat wel en wat nog niet is gerealiseerd en waar u met elkaar nog op in kan zetten.

Gezonde Wijk- en regioaanpak

Een voorbeeld van een integrale aanpak op wijkniveau is de Gezonde Wijk en Regioaanpak, die zich richt op gezondheidsbevordering van inwoners van een wijk, buurt of dorp. Betrokken en krachtige inwoners staan daarbij centraal. Uitgangspunt is de gezondheidssituatie en beleving in de buurt.

  • Samenwerken in de wijk. Lokale professionals werken samen met burgers en partners uit meerdere sectoren aan verbetering van de gezondheid en leefstijl van bewoners in de wijk.
  • De wijkbewoner staan centraal. Het is een vraaggerichte werkwijze. Activiteiten sluiten aan bij de lokale gezondheidsproblemen en bij de behoeften onder wijkbewoners. Wijkbewoners zijn samenwerkingspartners.
  • Samenhangende en integrale aanpak. Wijkprogramma’s voor gezondheidsbevordering bestaan uit een combinatie van activiteiten die gezamenlijk de gezondheid en het welzijn van wijkbewoners structureel bevorderen. De aanpak is gericht op het bevorderen van een gezonde leefstijl en het realiseren van een gezonde leefomgeving. 
  • Goed toegankelijk (zorg)aanbod in de wijk.
  • Versterken van eigen kracht van wijkbewoners (empowerment). Stimuleren dat mensen actief mee kunnen doen aan de maatschappij.

Werken aan een gezonde wijk betekent inzetten op gezonde bewoners, met een gezonde leefstijl, gezonde zorg, een gezonde leefomgeving en gezond meedoen Zo’n dergelijke aanpak heeft daardoor een aantal specifieke voordelen: 

Betrokken en krachtige burgers

Burgers voelen zich direct betrokken bij problemen in hun eigen wijk en lijken eerder geneigd mee te denken aan oplossingen voor deze lokale problemen. Daarnaast wordt de wijk gezien als een belangrijke ontmoetingsplaats voor burgers, waar sociale cohesie en samenwerkingsrelaties ontstaan. Ook bevordert samenwerken in de wijk aan gezondheidsbevordering en empowerment van de bewoners. 

Goede schaalgrootte voor oplossen problemen

De wijk wordt gezien als een goede schaalgrootte om problemen in de wijk op het gebied van gezondheid en welzijn op te sporen en op te lossen. Vragen van bewoners kunnen door deze lokale samenwerking op een integrale wijze worden beantwoord en mogelijke problemen vroegtijdig en preventief worden aangepakt. Ook worden collectieve problemen in een wijk zichtbaar.

Een scherpe focus

De wijk, buurt of dorp is een vindplaats voor mensen met gezondheidsachterstanden. Door  een keuze te maken voor een wijk of buurt waar de problemen het grootste zijn, worden geld en middelen ingezet waar ze het hardst nodig zijn.

Eén aanspreekpunt

De sociale wijkteams in een wijk zorgen ervoor dat wijkbewoners vaste contactpersonen hebben en minder zorg- en hulpverleners over de vloer krijgen. 

Efficiënte dienstverlening

Door te sturen op samenhang en een integrale aanpak in de wijk worden initiatieven en interventieaanbod onderling goed afgestemd. Lokale partijen bundelen zo hun krachten, waardoor zij kosten verdelen en de kans op effect vergroten. 

Effectieve dienstverlening

Een laagdrempelig aanbod van zorg en hulp in de wijk kan voorkomen dat burgers een beroep moeten doen op zwaardere en duurdere (tweedelijns)zorg of ondersteuning.

Plezier in het werk

Het werken in een klein zelfstandig team met een afgebakende verantwoordelijkheid, het wijkteam, kan een groot werkplezier opleveren. Het wijkteam leert elkaar goed kennen en men is op de hoogte van elkaars activiteiten, waardoor iedereen snel kan schakelen.

Planmatige en structurele aandacht

De speerpunten van het gemeentelijk gezondheidsbeleid krijgen planmatig en structurele aandacht.

Samenwerken aan gezondheid in de wijk of regio

Integraal werken aan gezondheid is alleen mogelijk met een domeinoverstijgende samenwerking tussen alle betrokken partners. Dat betekent dat beleidsmakers en professionals vanuit bijvoorbeeld preventie, welzijn, wonen, zorg, onderwijs, sociale zaken, ruimtelijke ordening en detailhandel samenwerken aan (gezondheids)thema’s of opgaven. Dat is van belang op het niveau van zowel beleidsvorming als uitvoering.

Op uitvoeringsniveau

Op uitvoeringsniveau is het nodig om integraal beleid te vertalen naar een plan van aanpak met een mix van interventies en maatregelen die is afgestemd op de lokale situatie. Dat gebeurt met samenwerkingspartners, zoals de GGDGemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst, ROSRegionale Ondersteuningsstructuur , zorg- en welzijnsorganisaties, huisartsen, scholen, sportverenigingen, patiëntenorganisaties en maatschappelijke organisaties. Daarnaast is het belangrijk om inwoners te betrekken, liefst in een vroeg stadium: wat speelt er volgens hen in de wijk of regio? Wat vinden zij belangrijk?

Effectiever én goedkoper

Een integrale aanpak zorgt ervoor dat zorg en voorzieningen in een regio of wijk beter zijn afgestemd op de behoeften van inwoners. Niet alleen inwoners zijn daarbij gebaat. De verwachting is dat integraal werken op lange termijn effectiever én goedkoper is. Er treedt minder versnippering op, waardoor partners er beter in slagen om hun krachten te bundelen en efficiënter samenwerken aan gezondheidsthema’s.

Aan de slag in wijk of regio

Hoe zorgt u ervoor dat uw integrale aanpak zo veel mogelijk gezondheidswinst oplevert? Hoe stemt u dit af met alle betrokken partners? En hoe houdt u partners en inwoners betrokken? De Gezonde Wijk- en Regioaanpak beschrijft vijf overzichtelijke stappen:

  1. Breng de wijk integraal in beeld.Verzamel gegevens om een integraal gezondheidsprofiel van wijk of regio op te stellen. Dit profiel geeft inzicht in de gezondheidssituatie en behoeften van de inwoners.
  2. Kies prioriteiten en doelen.Ga op basis van het gezondheidsprofiel in gesprek met partners en inwoners. Vanuit een gezamenlijke visie bepaalt u welke thema’s de hoogste prioriteit hebben. Daarna kiest u samen de doelgroep en doelen die u wilt bereiken.
  3. Maak een plan van aanpak met een mix van interventiesMaak samen met partners en inwoners een integraal plan van aanpak, dat bestaat uit een mix van (erkende) interventies en maatregelen. Een effectieve mix van interventies richt zich op meerdere pijlers: voorlichting en educatie, signalering, advies en ondersteuning, de fysieke omgeving, de sociale omgeving en op regelgeving en handhaving.
  4. Voer de interventies uit.Zorg bij de uitvoering voor coördinatie en regie. De gemeente kan deze taak verzorgen of onderbrengen bij partners. Maak goede afspraken over de taakverdeling.
  5. Monitor en evalueer vanaf het begin.Monitor en evalueer uw aanpak om inzicht te krijgen in de voortgang en effecten. Doe dit al vanaf het begin, zodat u tussentijds kunt bijsturen. Houd alle betrokkenen goed op de hoogte van de voortgang.

RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu-toolkit Preventie in de wijk

Arbeiderswijk

Niet in elke wijk spelen dezelfde gezondheidsproblemen. Zo staan in het centrum van een (grote) stad andere problemen op de voorgrond dan in een dorp. In de RIVM-toolkit Preventie in de wijk vindt voor verschillende wijktypen preventiethema’s en bijbehorende (erkende) interventies op basis van opvallende wijkkenmerken.

Succesfactoren

Samenwerking vraagt om aandacht, of het nu gaat om interne samenwerking met nieuwe beleidsdomeinen of externe samenwerking met regionale partners. Hoe vergroot u de kans op succes?

Inwoners staan centraal. Door hen vroeg te betrekken sluit de aanpak goed aan op de lokale gezondheidsproblemen en de behoeften van inwoners. Het samenwerken met inwoners kan variëren van informeren, raadplegen en adviseren tot coproduceren en meebeslissen. De meest geschikte vorm van burgerparticipatie hangt af van het doel, zoals zicht krijgen op de wijk of een aanpak formuleren.

Om samen te werken aan gezonde inwoners is draagvlak nodig op bestuurs-, beleids- en uitvoeringsniveau. Houd rekening met de belangen van iedere partner als u een gezamenlijke visie formuleert. Borging is van groot belang: draagvlak creëren is geen eenmalige actie, maar vraagt continu aandacht.

Zorg voor voldoende financiering en capaciteit (infrastructuur, kennis en expertise). Ga na welke beleidsafdelingen daaraan kunnen bijdragen, maar kijk ook naar andere financieringsmogelijkheden, zoals subsidieregelingen en fondsen, of investeer in samenwerking met verzekeraars of bedrijfsleven. 

De gemeente voert de regie. Interne regie binnen het gemeentehuis is nodig om aan te sturen op goede bijdragen van alle betrokken beleidsafdelingen. Externe regie is nodig op de bijdragen van alle samenwerkingspartners.

Investeer continu in een netwerk van partners en inwoners en stimuleer onderling begrip en vertrouwen. Samenwerking hoeft zich niet te beperken tot de grenzen van een gemeente. Regionale samenwerking biedt de kans om krachten of expertise te bundelen.

Verken mogelijke samenwerkingspartners en hun belangen, om een gezamenlijke opgave te formuleren: welke doelen kunt u alleen samen bereiken? Maak daarna een vertaalslag naar concrete doelen waarin elke partner zich herkent.