Omvang

Ongewenst zwanger

In 2017 had 2,9% van de mannen en vrouwen van 25 tot en met 49 jaar in het afgelopen jaar te maken met een ongeplande zwangerschap. Voor 0,4% van de mannen en 1,7% van de vrouwen was de zwangerschap ongewenst (de Graaf & Wijsen, 2017).

Tienermoeders

In 2017 kregen 1410 vrouwen onder de 20 jaar een kind. Het aantal tienermoeders onder Nederlandse en niet-Nederlandse meisjes daalt en is sinds 2001 nog nooit zo laag geweest. Het geboortecijfer onder tieners is in 2016 3. Bij een aantal niet-westerse groepen is het geboortecijfer echter relatief hoog. In 2016 geldt dit vooral voor Syrische meisjes (40 per 1000), Somalische meisjes (19 per 1000), Bulgaarse meisjes (60 per 1000), Poolse meisjes ( 12 per 1000), Antilliaanse meisjes (14 per 1000) en Surinaamse meisjes (7 per 1000). De meeste tienermoeders wonen in Noord-Holland en Flevoland  (cbsCentraal Bureau voor de Statistiek.nl, 2017)

Daling aantal abortussen

Sinds 2007 daalt hetaantal abortussen. In 2017 zijn 27.028 abortussen uitgevoerd onder vrouwen die in Nederland wonen en 3.482 abortussen bij vrouwen die in het buitenland wonen. Van het totale aantal vindt 10% van de zwangerschapsafbrekingen onder tieners plaats. Het abortuscijfer, het aantal abortussen per 1000 in Nederland wonende vrouwen in de leeftijdsgroep 15-44 jaar, is 8.6. Een derde van de vrouwen heeft al eerder een zwangerschap laten afbreken. Dit is waarschijnlijk een onderrapportage.

Abortus bij tieners

In 2017 zijn er  2.658zwangerschappen afgebroken onder tieners. 2,3% is 14 jaar of jonger. In 2017 was het tiener-abortuscijfer 5.1 (aantal abortussen per 1000 in Nederland wonende vrouwen jonger dan 20 jaar). De meest tieners die zwanger worden, is de meerderheid 17 jaar of ouder. 18,4% is 16 jaar of jonger. Bijna twee derde van de zwangere tieners kiest voor een abortus. Naarmate meiden ouder worden kiezen ze vaker voor het moederschap.

Abortuscijfers hoger bij vrouwen met niet westerse afkomst

In 2016 was 50% van de abortuscliënten van niet Nederlandse afkomst. Ook de abortuscijfers onder vrouwen met een niet westerse achtergrond zijn hoger dan onder Nederlandse vrouwen. De verschillen tussen herkomstgroepen zijn echter groot. Zo was het geschatte abortuscijfer per 1.000 Nederlandse vrouwen 6,2, bij Nederlandse vrouwen met Antilliaanse afkomst 31,6, bij Surinaamse vrouwen 26,9, bij Afrikaanse vrouwen (exclusief Marokko) 23. Bij nagenoeg alle niet-westerse herkomstgroepen heeft een groot aandeel van de vrouwen eerdere ervaring met abortus. (LAR, 2015)

Abortus ondanks anticonceptie

In 2015 gebruikte twee-derde van de abortuscliënten een half jaar voorafgaand aan de abortus, een anticonceptiemethode. Een derde van de abortuscliënten van 15 t/m 44 jaar is zwanger geworden terwijl ze naar eigen zeggen, de pil of condooms gebruikten. Bijna een op de vier vrouwen heeft geen condoom gebruikt in het half jaar voorafgaand aan de abortus. 7.2 % gebruikte het condoom verkeerd. Van de tieners van 15 t/m 20 jaar heeft meer dan twee derde (68,8 %) in het halfjaar voorafgaand aan hun abortus een vorm van anticonceptie gebruikt (LAR, 2015).

Oorzaken en gevolgen

Oorzaken en risicofactoren van ongewenste zwangerschap

Bij het ontstaan van een onbedoelde zwangerschap is vaak geen, geen betrouwbare methode of niet goed anticonceptie gebruikt, of de anticonceptiemethode faalde. Er zijn meerdere risicofactoren die per groep kunnen verschillen.

Op individueel niveau (met name gebaseerd op onderzoek onder tieners (vaders en moeders)):

  • Gebrekkige kennis over het lichaam, voortplanting, onveilige seks en anticonceptie
  • Mispercepties over anticonceptie methoden en gebruik
  • Een lage risicoperceptie
  • Eenzaamheid, laag zelfbeeld of laag zelfvertrouwen
  • Lage sociale norm rondom anticonceptie of condoom gebruik
  • Lage impulscontrole of zelfbeheersing
  • Conservatieve genderrolgedragingen en verwachtingen
  • Lage locus of control
  • Sterke afhankelijkheidsrelaties (of gewelddadige relaties), kwetsbaar in relaties
  • Beperkte weerbaarheid en onvoldoende communicatieve vaardigheden (om seks of seks zonder condoom te weigeren)
  • Ambivalente kinderwens

Contextuele factoren in de levensloop:

  • Kwetsbare leefomstandigheden (armoede, schulden, verslaving, psychische problemen)
  • Gebrek aan structuur en stabiliteit
  • Meemaken van schokkende gebeurtenissen in de jeugd
  • Onveilige thuissituatie, verwaarlozing of geweld, scheidingen of conflicten thuis (onveilig gezinsklimaat) (met als gevolg gebrek aan hechting, eenzaamheid en een laag zelfbeeld)
  • Geschiedenis in jeugdhulp of andere zorginstellingen
  • Taboe op (spreken over) seksualiteit en anticonceptie in de thuissituatie
  • Tienermoeders in de directe omgeving
  • Intergenerationele overdracht (moeder al jong tienermoeder) en of afwezige vader
  • Geringe sociale acceptatie van seksuele activiteit en anticonceptie (geen seks voor het huwelijk)
  • Beperkt toekomstperspectief

Bij vrouwen boven de 21 jaar, uit de laagste inkomensgroepen, kunnen kosten voor aanschaf van een anticonceptiemethode een belemmering zijn. 

Gevolgen van tienerzwangerschap

Op tienerleeftijd moeder of vader worden, beperkt de ontwikkeling en maatschappelijke vooruitzichten aanzienlijk. Tienermoeders en -vaders zijn vaak minder goed voorbereid op de komst van een kind. Ze vinden het lastig om een opleiding of werk te combineren met het jonge ouderschap. Er ontstaan spanningen in de relatie en of opvoeding van het kind. Ze maken hun opleiding daardoor niet altijd af, vallen terug op een uitkering en lopen een grote kans op armoedeval.

  • Tienermoeders lopen een grotere kans om later in hun leven in slechte fysieke en mentale gezondheid te verkeren. Een groot deel van hen is alleenstaand, met minder kansen op een stabiele relatie en kunnen door hun moederschap in een geïsoleerde positie terecht komen. Ze lopen daarmee meer risico op eenzaamheid en depressie dan volwassen moeders. De kans is groter dat ze hun opleiding of school niet afmaken of op school verzuimen. Zij hebben daardoor ook minder maatschappelijke kansen en kunnen te maken krijgen met armoede.
  • Er is nog weinig bekend over de gevolgen van de geboorte van een kind voor tienervaders. Meestal zijn de tienervaders ouder dan de tienermoeder. Er zijn tienervaders die door het krijgen van een kind op jonge leeftijd, juist meer verantwoordelijkheid gaan nemen over hun leven, een baan zoeken en meer zorgen voor het kind. Ook zijn er tienermoeders die dankzij eigen veerkracht en goede steun in de omgeving, in staat zijn een kind op te voeden.
  • Er zijn aanwijzingen dat het ook de kinderen van tienermoeders minder goed af gaat dan andere kinderen.
  • Zwangere tieners lopen een verhoogde kans dat hun kindje rond de geboorte sterft of te vroeg wordt geboren.
  • Sommige tieners en vrouwen leven in kwetsbare omstandigheden. Ze krijgen een kind terwijl ze zelf op dat moment niet in staat zijn een kind goede zorg en veiligheid te bieden. Bij kindermishandeling of verwaarlozing van een kind staan ouders onder toezicht. Ze voelen zich soms falen of gekwetst en blijven vasthouden aan een kinderwens. Er zijn ook vrouwen die soms te snel opnieuw zwanger worden. Zij kunnen extra psychosociaal belast zijn met de opvoeding van een kind.

Tienerzwangerschappen leiden relatief vaak tot een abortus. Zwangere tieners die onder druk van de omgeving, voor een abortus kiezen, kunnen psycho-sociale problemen ervaren.  

Referenties en bronnen

  1. Seksuele gezondheid in Nederland 2017, Rutgers
  2. Landelijke abortusregistratie, Twisk & Wijsen, 2016. Rutgers
  3. Landelijke abortusregistratie 2015, Rutgers