U bent hier

Oorzaken en gevolgen seksueel ongezond gedrag

Oorzaken van seksueel ongezond gedrag

Bij de ontwikkeling van integraal beleid is inzicht nodig in de factoren die de seksuele gezondheidsproblemen van burgers in een gemeente veroorzaken, beïnvloeden of verergeren. Seksueel (ongezond of onveilig) gedrag komt tot stand in een complexe en dynamische omgeving van persoonlijke, culturele en sociaal maatschappelijke factoren. We gaan in op oorzaken op individueel niveau, in de omgeving en de maatschappelijke norm.

Individueel niveau

Determinanten die op individueel niveau een rol spelen, zijn gebrekkige of onjuiste kennis, een laag zelfbewustzijn, een negatief zelfbeeld of lichaamsbeeld, stereotype sekserolopvattingen, persoonlijke waarden en normen, alcohol- en drugsgebruik, gebrekkige communicatieve vaardigheden en een verminderde weerbaarheid. Daarnaast spelen ook kenmerken van individuen een rol, zoals sekse, leeftijd, seksuele voorkeur, opleiding, religie, cultuur en dergelijke.

De belangrijkste oorzaak voor het ontstaan van een ongewenste zwangerschap en soa/hiv is onveilige seks (geen of ineffectief condoom- of anticonceptiegebruik). Bij ongewenste zwangerschap en tienermoederschap spelen ook andere factoren een rol, zoals een lage risico-inschatting, een negatieve attitude ten opzichte van anticonceptie, een gebrek aan toekomstperspectief, instabiele of problematische jeugd of de status die jong moederschap in een bepaalde cultuur met zich meebrengt. In het seksuele contact is het ook van belang dat men effectief kan communiceren over wensen en grenzen en seks kan weigeren zonder condooms.

De omgeving

Ook de sociale omgeving is van invloed op het ontstaan van seksueel ongezond of riskant gedrag. Een conservatieve opvoeding van ouders waarin seksualiteit onbespreekbaar is, kan leiden tot schuld- en schaamtegevoelens over seksualiteit. Een omgeving waarin leeftijdgenoten sociale druk uitoefenen om seksueel actief te zijn, kan leiden tot seksuele grensoverschrijding. Anderzijds kunnen leeftijdgenoten of vrienden die verantwoorde, seksueel gezonde keuzes maken juist een positieve invloed hebben. Ook een warm opvoedingsklimaat draagt bij aan bijvoorbeeld seksueel gezonde keuzes op latere leeftijd. Media, onderwijs, kerk, en andere instituten kunnen bepaalde waarden en normen uitdragen die het seksuele gedrag negatief dan wel positief beïnvloeden.

Voorzieningen

Voorzieningen zoals toegang tot betaalbare en betrouwbare anticonceptie en condooms zijn van belang om onbedoelde zwangerschap en soa/hiv te voorkomen. Maar ook voorzieningen op het terrein van goede opvang, zorg en behandeling bij anticonceptie, ongewenste zwangerschap, hulp en opvang na seksuele grensoverschrijding, overhalen of dwang vroege opsporing en behandeling van soa/hiv dragen bij aan de vermindering van seksuele problemen. Gebruik van bestaande voorzieningen is niet vanzelfsprekend. Hulpzoekgedrag moet worden bevorderd om te voorkomen dat problemen in de seksuele gezondheid escaleren. Dit vraagt om goede informatievoorziening, signalering en verwijzing.

Overdracht van hiv en andere soa

Ook bij de overdracht van hiv en andere soa speelt de omgeving een belangrijke rol. Niet alleen individueel gedrag bepaalt namelijk hoeveel risico men op een infectie loopt, maar ook de mate waarin die infectie al aanwezig is in een groep of een netwerk. Dat maakt het belangrijk om in te zetten op het verlagen van het aantal infecties in een groep, onder andere door vaccinatie, screening, testen en tijdige behandeling.

De maatschappelijke norm

Sociale en maatschappelijke normen en waarden zijn van grote invloed op seksueel gedrag. Nederland heeft in vergelijking met veel landen een tolerante houding ten aanzien van seksualiteit. Toch zijn er groeperingen in Nederland die een minder liberale of emancipatoire opvatting hebben over seksualiteit en seksuele rechten. Zo wordt homoseksualiteit niet in alle groepen geaccepteerd. Over het algemeen wordt van mensen die seksueel contact hebben en niet zwanger willen worden, verwacht dat ze dit veilig doen. Het anticonceptie- en condoomgebruik in Nederland is dan ook hoog. Tienerzwangerschap en jong ouderschap wordt daarentegen in onze samenleving minder geaccepteerd. Aan de andere kant lijkt taboe op abortus toegenomen. Seksueel misbruik van kinderen, seksuele grensoverschrijding, dwang en overhalen zijn in onze samenleving onacceptabel en onder bepaalde omstandigheden strafbaar. 

Rekening houden met wensen en grenzen

De maatschappelijke norm is dat men rekening houdt met wensen en grenzen en dat iedereen vrije keuzes mag maken op het gebied van seksualiteit en relaties. De maatschappelijke norm wordt gevormd door de persoonlijke ervaringen van burgers, berichten in de media, voorlichtingscampagnes en educatie.

Gevolgen van seksueel ongezond gedrag

Onveilige, onvrijwillige of onprettige seksuele gedragingen hebben niet alleen gevolgen voor het slachtoffer, maar ook voor de samenleving, bijvoorbeeld: 

  • Schooluitval en verminderde arbeidsparticipatie.
  • Verminderde maatschappelijke participatie.
  • Kosten voor de gezondheidszorg: medische zorg, abortushulpverlening, anticonceptiezorg, soa/hiv-zorg en -behandeling, traumabehandeling.
  • Kosten voor politie en justitie: aangifte, opsporing en vervolging.
  • Kosten voor veiligheid: toezicht en handhaving.

Seksuele grensoverschrijding

Niet fysieke en fysieke vormen van seksuele grensoverschrijding kunnen negatieve gevolgen hebben voor de lichamelijke gezondheid (zoals lichamelijk letsel, een zwangerschap of besmetting met een soa/hiv) en psychische en sociale problemen met zich meebrengen (zoals angst- en slaapstoornissen, posttraumatische stressreacties, gedragsproblemen, regressief gedrag, depressieve klachten, concentratieproblemen, seksualiserend gedrag, wantrouwen, eetproblemen, zelfverwonding, seksuele of relationele problemen).

  • De impact op het psychosociale leven hangt sterk af van de vorm, aard, ernst en frequentie van de seksuele grensoverschrijding de relatie met de dader en de mate waarin het slachtoffer het gevoel had het seksueel grensoverschrijdende gedrag te kunnen weigeren of te kunnen stoppen.
  • Bij online seksueel grensoverschrijdend gedrag, zoals sexting (zonder instemming, onder dwang of chantage), kunnen psychosociale problemen optreden zoals een negatief zelfbeeld, schaamte, schuld en isolement.
  • Niet fysieke en fysieke vormen van seksuele grensoverschrijding kunnen ook gevolgen hebben voor de sociale omgeving (familie, vrienden, straat en buurt). Er kunnen bijvoorbeeld gevoelens van onveiligheid ontstaan na een gebeurtenis van seksuele grensoverschrijding.
  • De gevolgen van seksuele grensoverschrijding tijdens de kinderleeftijd kunnen zich ook op volwassen leeftijd manifesteren, bijvoorbeeld in de vorm van seksuele of relationele problemen, geweld binnen de partnerrelatie, alcohol of drugsmisbruik, of het opnieuw slachtoffer worden (‘revictimisatie’) of plegerschap.
  • Vrouwen die ooit zijn gedwongen tot het uitvoeren of ondergaan van seksuele handelingen, verkeren in een slechtere psychische, lichamelijke en seksuele gezondheid. Dit effect is sterker naarmate een vrouw meer dan eens gedwongen is tot seks.

Ongeplande zwangerschap

Bij een ongewenste of onbedoelde zwangerschap staan vrouwen voor de keuze van een abortus, adoptie of geboorte van een kind. Het nemen van een weloverwogen besluit kan stress veroorzaken. Er zijn aanwijzingen dat een ongewenste zwangerschap negatieve psychosociale gevolgen kan hebben voor vrouwen als zij niet of pas in een later stadium van de zwangerschap voor een abortus kiezen. Ook na een abortus kunnen vrouwen psychosociale problemen ervaren. Uit onderzoek komt naar voren dat een groot deel van de vrouwen die een abortus liet uitvoeren eerder psychosociale problemen heeft ervaren. Het is niet duidelijk of vrouwen met psychosociale problemen eerder kiezen voor een abortus of dat vrouwen met psychosociale problemen meer problemen ervaren met abortus.

Tienerzwangerschap

Op tienerleeftijd moeder worden, beperkt de ontwikkeling en maatschappelijke vooruitzichten aanzienlijk. Tienermoeders hebben vaak moeite met het combineren van een opleiding met het jonge moederschap, maken soms hun opleiding daardoor niet af. Ze vallen vaak terug op een uitkering en lopen een grote kans om later in hun leven een laag inkomen te ontvangen.

  • Tienermoeders lopen een grotere kans om later in hun leven in slechte fysieke en mentale gezondheid te verkeren. Een groot deel van hen is alleenstaand, met minder kansen op een relatie en kunnen door hun moederschap in een geïsoleerde positie terecht komen. Ze lopen daarmee meer risico op eenzaamheid en depressie dan volwassen moeders en de kans is groter dat ze hun opleiding of school niet afmaken of op school verzuimen.
  • Er zijn aanwijzingen dat het ook de kinderen van tienermoeders minder goed af gaat dan andere kinderen Zwangere tieners lopen een verhoogde kans dat hun kindje rond de geboorte sterft of te vroeg wordt geboren.
  • Sommige vrouwen zijn extra kwetsbaar en krijgen een kind terwijl ze zelf op dat moment niet in staat zijn hun kind goede  zorg en veiligheid te bieden. Ze doen soms een groot beroep op zorg en ondersteuning.
  • Tienerzwangerschappen leiden relatief vaak tot een abortus. Zwangere tieners die voor een abortus kiezen, lopen een hoger risico op negatieve psychosociale gevolgen, zoals depressies en eenzaamheid.

Soa, hiv en aids

Seksueel overdraagbare aandoeningen (soa) zijn infectieziekten die zich door seksueel contact via seksuele netwerken snel kunnen verspreiden met schadelijke gevolgen voor de volksgezondheid. Een voorbeeld is de hiv-epidemie eind vorige eeuw, maar ook recent komen er plotselinge verheffingen van soa voor in subgroepen of op bepaalde locaties.

  • Een onbehandelde soa kan leiden tot onvruchtbaarheid (chlamydia), risico’s voor het ongeboren kind (syfilis, gonorroe), kanker (HPV), orgaanschade (hepatitis) en zelfs tot de dood (hiv).
  • Een onbehandelde hiv-infectie leidt tot afbraak van het immuunsysteem, waardoor allerlei ziektes opkomen (dit noemen we aids) en uiteindelijk tot de dood. Een levenslange behandeling van hiv-remmers verhoogt de levensverwachting van mensen met hiv, maar recent wordt duidelijk dat zij eerder last krijgen van ouderdomsziekten en meer kans lopen op bepaalde vormen van kanker.
  • Een chronische infectie met een virale soa zoals hiv, hepatitis of herpes, kan de kwaliteit van leven verlagen door wisselende ziekte-episodes of aanvallen en kan leiden tot psychosociale klachten en arbeidsuitval.
  • Mensen met die leven met hiv, ontvangen veel stigmatiserende reacties in de eigen omgeving, de media, het uitgaansleven en in de gezondheidszorg. Zij lopen bovendien tegen vormen van discriminatie aan, bijvoorbeeld op het werk of tijdens reizen.

Meer informatie

Volksgezondheidenzorg.info: Aids en hiv-infectie

Ook gevonden

Afdrukken:

Via printer