Burgerparticipatie verandert steeds meer van burgerinspraak naar burgerinitiatieven en gezamenlijke beleidsvorming. Hoe kan de gemeente hier op inspelen? Op deze pagina leest u over de verschillende vormen van burgerparticipatie en vindt u tips hoe u burgers kunt bereiken en burgerparticipatie kunt faciliteren.

Verschillende vormen van burgerparticipatie

Burgerparticipatie kan op verschillende niveaus plaatsvinden, van informeren, raadplegen en adviseren tot coproduceren en meebeslissen. Welke vorm van burgerparticipatie voor de gemeente relevant is, hangt af van verschillende factoren, zoals het doel van burgerparticipatie, de mogelijkheden van de gemeente om een faciliterende rol aan te nemen, draagvlak binnen de eigen organisatie en de verwachte bijdrage van de burger. Gebruik de participatiewijzer om af te wegen of en hoe u als gemeente kunt inzetten op burgerparticipatie.

Magazine BuitensteBinnen

Het (eenmalige) magazine BuitensteBinnen van MovisieLandelijk Kennisinstituut Sociale Vraagstukken (juni 2018) laat zien hoe gemeenten in Nederland inhoud en vorm geven aan de veranderende rol van inwoners. In het magazine geven ambtenaren, burgemeesters, wethouders, raadsleden en inwoners zelf veel tips en tools.

Het bereiken van burgers

Bij de start van het burgerparticipatieproces is een belangrijke eerste stap dat u in kaart brengt welke inwoners al actief zijn op thema’s waar u zelf mee bezig (of thema’s die daaraan raken). Waar kunt u bij aansluiten en hoe kunt u de burgers het beste bereiken? Een aantal tips:

  • Benut sleutelfiguren. Deze zijn van belang voor het bereiken van specifieke doelgroepen, zoals een man/vrouw uit de moskee, een koffiedame uit het buurthuis of een vrijwilligerscoördinator.
  • Ga de wijk in. Veel bewoners stellen het op prijs als u de wijk bezoekt en naar hun mening vraagt.
  • Sluit aan bij bestaande burgerinitiatieven. Denk aan thema’s als groen, veiligheid en wijkinrichting, die raakvlakken hebben met gezondheid. 
  • Sluit aan bij bestaande bewonersnetwerken. Bijvoorbeeld via cliënten- en patiëntenorganisaties, vrijwilligersorganisaties, welzijnsorganisaties, bewonerscommissies en zelforganisaties, zoals kerken en moskeeën.
  • Sluit aan bij wijkprofessionals. Professionals zoals welzijnswerkers en buurtsportcoaches werken vaak al samen met bewoners.

Bereiken van inwoners met een lage SESSociaal-economische Status (SES) Positie die iemand inneemt in de sociale hiërarchie, gemeten aan de hand van opleiding, inkomen of beroepsstatus. en/of migrantenachtergrond

Een van de succesfactoren voor het terugdringen van gezondheidsachterstanden is het samen met inwoners ontwikkelen en uitvoeren van lokaal gezondheidsbeleid. Maar hoe bereikt en betrekt u inwoners met een laag opleidingsniveau en laag inkomen en/of een migrantenachtergrond, een groep die de grootste gezondheidsachterstanden heeft? Bekijk de Checklist voor gemeenten: Hoe inwoners met een lage SES en/of migrantenachtergrond bereiken en betrekken?

Handvatten voor succesvolle burgerparticipatie

Bij burgerparticipatie komen verschillende werelden bij elkaar, die van de burgers zelf en die van de professionals. De gemeente kan verschillende strategieën inzetten om de samenwerking tussen burgers en professionals succesvol te laten verlopen. Hieronder vindt u acht handvatten voor succesvolle burgerparticipatie, gebaseerd op recent onderzoek[1]. 

1. Betrek burgers zo vroeg mogelijk in het proces. Plan bijvoorbeeld een dialoogtafel om duidelijk te krijgen waar de prioriteiten van de burgers liggen. Zo is er een grotere kans dat de burgers ook in het verdere proces betrokken blijven.

2. Zet in op de motivaties van burgers. Mensen zijn vaak betrokken door persoonlijke ervaring en motivatie (bijvoorbeeld zelf cliënt of mantelzorger zijn). Door in te zetten op thema’s die burgers relevant vinden om aan mee te werken, houdt u burgers betrokken.

3. Creëer een overlegvorm met een veilige en vertrouwde sfeer. Houd overleggen op tijden die burgers het beste uitkomen. Pas ook de taal aan (geen jargon). Een veilige en vertrouwde omgeving helpt het vertrouwen op te bouwen met burgers.

4. Pas ondersteunend leiderschap toe. Focus als organisatie niet op het overnemen en leiden van burgerparticipatie, maar op faciliteren en ondersteunen. Investeer tijd en moeite in het betrekken van burgers. Hierbij spelen transparantie over informatie en ieders rol en duidelijke communicatie een belangrijke rol.

5. Wees je bewust van scheve machtsverhoudingen. Het blijft lastig voor burgers om hun weg te vinden in de processen en structuren van organisaties. Wees je hiervan bewust en zorg voor meer duidelijkheid rondom de processen, zodat de burgers hierdoor niet belemmerd worden in hun participatie.

6. Wees bereid om controle te delen met burgers. Geef de burgers een volwaardige rol in de participatie. Het is voor burgers van belang te zien dat hun input gewaardeerd en gebruikt wordt.

7. Help burgers zich te ontwikkelen om te participeren. Ondersteun burgers die nog weinig zelfvertrouwen hebben om te participeren door bijvoorbeeld trainingen te regelen. Ook kunt u als gemeente groepen met ervaringsdeskundigen opzetten om andere burgers te ondersteunen.

8. Communiceer over de behaalde (korte termijn) resultaten. Om draagvlak te creëren bij burgers is het belangrijk om op korte termijn zichtbare resultaten te halen. Denk aan tastbare projecten zoals een buurtopschoondag. Burgers blijven actief betrokken als ze ook effect zien van hun inbreng.

  • Keuzewijzer E-tools voor gemeenten die inwoners online willen betrekken (MovisieLandelijk Kennisinstituut Sociale Vraagstukken, juni 2018).
  • Acht werkvormen voor burgerparticipatie (Sociaalweb). Hoe betrekt u burgers bij de ontwikkeling van beleid en welke mogelijkheden hebben zij om invloed uit te oefenen? Hoe speelt u in op initiatieven van burgers zelf?
  • Handreiking In gesprek met inwoners (Gemeenten van de Toekomst). In deze handreiking vindt u methoden en voorbeelden om het gesprek op een speelse en laagdrempelige manier aan te gaan.
  • Leidraad burgerbetrokkenheid (MovisieLandelijk Kennisinstituut Sociale Vraagstukken , 2015). Deze brochure helpt u bij de vraag hoe u inwoners in uw gemeente kunt betrekken bij thema’s in het sociaal domein.
  • Kennisdossier Burgers zijn hoofdrolspelers (Gezond in…). Hierin leest u hoe burgerparticipatie een van de succesfactoren voor de aanpak van gezondheidsachterstanden kan zijn en welke rol de gemeente hierin kan nemen.
  • Lokale integrale aanpak voor gezondheid: Burgerparticipatie  (ZonmwNederlandse organisatie voor gezondheidsonderzoek en zorginnovatie).
  • Handreiking Bewonersparticipatie bij de inrichting van een gezonde leefomgeving (RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu). Bewoners worden al steeds vaker betrokken bij programma’s en projecten die gaan over een gezonde inrichting van de voor hen relevante leefomgeving. Zeker met de komst van de Omgevingswet zal deze bewonersparticipatie een nog grotere rol gaan spelen. Hoe pak je dat aan en hoe richt je bewonersparticipatie in? 
  • Samen recht doen aan gemeenschapskracht - Bewonersinitiatieven en -coöperaties aan zet (Nationale Dialoog Gemeenschapskracht, mei 2018).

Referenties en bronnen

De Weger E., Van Vooren N., Luijkx K., Baan C., Drewes H. Achieving successful community engagement: a rapid realist review. BMC Health Services Research 2018.