U kunt binnen uw gemeente synergie bereiken door uw taken en verantwoordelijkheden op het gebied van armoede- en schuldhulpbeleid en lokaal gezondheidsbeleid te verbinden in samenhangend beleid of een samenhangende aanpak. Hierbij is het belangrijk om zicht te hebben op de situatie in uw gemeente of wijk en de juiste speerpunten voor uw aanpak te kiezen. In gesprek blijven met bewoners en het toepassen van maatwerk zijn daarnaast belangrijke succesfactoren voor het laten slagen van een uw aanpak.

Vroegopsporing: zicht op het probleem

Om tot goed beleid en een goede aanpak te komen, is het belangrijk dat u zicht krijgt op de huidige situatie. Hoeveel inwoners kampen met problemen rondom armoede of gezondheid? Bij welke groepen binnen elke levensfase doen de problemen zich voor of dreigen ze zich voor te doen? U kunt dit inzicht op de volgende manieren verkrijgen:

  • Gebruik bestaande data, bijvoorbeeld via waarstaatjegemeente.nl, om groepen en huishoudens te identificeren die gevoelig zijn voor armoede en/of schulden. Op de pagina wijkgezondheidsprofiel vindt u ook andere informatiebronnen die u kunt gebruiken. 
  • Ga na hoeveel inwoners gebruik maken van gemeentelijke regelingen en hoe ze gestapeld zijn. 
  • Werk samen met energiebedrijven, woningcorporaties, sociale wijkteams, scholen en zorgverzekeraars om zo vroeg mogelijk mensen met financiële problemen in beeld te krijgen.
  • Ga in gesprek met inwoners. Lees bij de succesfactor 'in gesprek met bewoners' meer over hoe u dit kunt doen. 

Voorbeeld: Gemeente Utrecht kijkt naar 'life events'

De gemeente Utrecht kijkt in haar armoedeaanpak naar belangrijke ‘life events’ als het gaat om armoede en schulden. Denk aan langdurig ziek worden, 18 jaar worden, een scheiding of verlies van werk. Juist op die momenten is het belangrijk om mensen te ondersteunen  bij het aanpassen van hun financiële situatie aan de nieuwe omstandigheden. Hiervoor heeft de gemeente bijvoorbeeld workshops, spreekuren voor mensen met financiële problemen en zorgen ze voor beter inzicht in beschikbare regelingen en initiatieven om woonlasten te verlagen.

Bepaal de speerpunten voor een samenhangend beleid

Wat gebeurt er in uw gemeente al aan beleid en uitvoering op het gebied van armoede en gezondheid? Waarvoor is op dit moment nog niet voldoende aandacht? Welke bestaande programma’s en maatregelen kunnen versterkt worden door een goede verbinding met andere beleidsdomeinen? Met antwoorden op bovenstaande vragen bepaalt u de speerpunten voor samenhangend beleid.
Met de volgende beleidsmaatregelen richt u zich op de factoren die een rol spelen in de relatie tussen armoede en gezondheid. Zo bereikt u een positief effect op de situatie en gezondheid van mensen die leven met schulden of armoede [1]:

  • Het verbeteren van de financiële stabiliteit en het versterken van competenties gericht op het behouden van financiële stabiliteit, om chronische stress te verminderen. Hulpverlening om van schulden af te komen waarbij ook wordt ingezet op het vergroten van eigen regie is hier een voorbeeld van.
  • Het verbeteren van de sociale inclusie, om emotioneel welzijn te bevorderen. Dit kan door bijvoorbeeld het versterken van het sociale netwerk en kansen op werk of maatschappelijke participatie te verhogen.
  • Het verbeteren van de leefstijl en het versterken van competenties voor een gezonde leefstijl, om de mentale en fysieke fitheid te verbeteren en ziektelast en chronische stress tegen te gaan.

Maak afspraken met zorgverzekeraars over zaken die bijdragen aan gemeentelijke doelstellingen op het gebied van armoedebeleid, preventie, re-integratie en participatie. Door middel van de collectieve ziektekostenverzekering voor minima, ook wel gemeentepolis genoemd kunnen bepaalde zorg- en welzijnsprogramma’s of interventies vergoed worden voor minima. De subsidieregeling preventiecoalities kan u helpen om de samenwerking met een zorgverzekeraar vorm te geven en zo preventie bij risicogroepen verder vorm te geven.

Voorbeeld: Twentse gemeenten pakken schulden eerder aan

14 Twentse gemeenten hebben met partners de handen ineen geslagen om beginnende schulden vroeger te signaleren en aan te pakken. Tussen de eerste betalingsachterstand en aanmelding bij de gemeentelijke schuldhulpverlening ligt over het algemeen zo’n 5 jaar. Vaak is de gemiddelde schuld dan al hoog opgelopen en zijn er meerdere schuldeisers. Daarbij zijn door de schulden en de stress die dit met zich meebrengt andere schulden ontstaan. De 14 gemeenten zetten in op vroegsignalering van schulden als onderdeel van de integrale schuldenaanpak in Twente. Er zijn afspraken gemaakt met betrokken instanties, zoals woningcorporaties, energiebedrijven en verzekeraars om betalingsachterstanden vroegtijdig te melden. Na een signaal wordt contact opgenomen met de betreffende inwoners om samen de situatie in kaart te brengen en te helpen zoeken naar een oplossing. Soms is bijvoorbeeld het gezamenlijk aanvragen van toeslagen en/of kwijtscheldingen al voldoende om verdere betaalachterstanden te voorkomen.

Succesfactor: Ga het gesprek aan met inwoners

Eén van de voornaamste succesfactoren voor het slagen van een lokale aanpak op armoede is het samen met inwoners en ervaringsdeskundigen ontwikkelen en uitvoeren van deze aanpak. Het risico op armoede verschilt per levensfase, waardoor ook de aanpak per groep kan verschillen. De gemeente kan inwoners bijvoorbeeld betrekken bij het stellen van prioriteiten, het maken van een aanpak op maat en het kiezen van interventies en/of het organiseren van activiteiten.

  • Leg contacten met kwetsbare inwoners via professionals die de wijk goed kennen. Denk bijvoorbeeld aan wijkteams en welzijnsorganisaties. Hiervoor zijn ook trainingen voor sociale professionals ontwikkeld, zoals een training in het signaleren en begeleiden van financiële problemen in het wijkteam en een training in het sturen op zelfsturing.
  • Schakel sleutelfiguren in de wijk in voor contacten met kwetsbare inwoners: de inzet van sleutelfiguren werkt goed bij het ondersteunen van migrantengroepen of bijvoorbeeld statushouders. Sleutelpersonen fungeren als voorlichter in hun eigen gemeenschap en als adviseur voor gemeenten en professionals in zorg en welzijn.
  • Zet getrainde ervaringsdeskundigen of ambassadeurs in: Ervaringsdeskundigen werken vaak in het wijkteam en hebben een volwaardige rol in het contact met inwoners.

Succesfactor: Bied maatwerk

Mensen die leven in armoede ervaren problemen op meerdere levensdomeinen. Passende ondersteuning  en maatwerk is hierbij noodzakelijk. Dit betekent dat het meenemen van problemen (psychosociale problemen, verslaving, woonsituatie, gezinssituatie e.d.) bij het werken aan gezonde inwoners een belangrijke voorwaarde is (Gezondin.nu). Voordat er ruimte is om te werken aan een gezonde leefstijl, is het nodig om de financiële basis op orde te krijgen. Dit betekent dat in de begeleiding van mensen in armoede naar een gezondere leefstijl aandacht moet zijn voor de financiële situatie. Coachende vaardigheden van professionals en sensitiviteit voor beperkte (gezondheids)vaardigheden en stress is essentieel hierin.

Voorbeeld: Hulp op maat in de gemeente Leeuwarden

Als onderdeel van de Citydeal Inclusieve Stad investeren Stichting De Friesland en de gemeente Leeuwarden gezamenlijk 200.000 euro om hulp te bieden aan gezinnen in armoede. Het gaat om mensen die meerdere problemen hebben en die vastlopen binnen de bestaande regels, routes en structuren. Door individueel maatwerk worden mensen met een complexe hulpvraag beter geholpen, zodat zij sneller en beter kunnen meedoen in de maatschappij. Bijvoorbeeld iemand helpen met een auto zodat hij of zij die baan toch kan aannemen en zijn schulden kan aflossen.

Interventie: Grip en Gezond

Het doel van Grip En Gezond is om deelnemers te ondersteunen in het verbeteren van hun ervaren gezondheid, hun financiële situatie en het stoppen met roken. Hierbij ligt de focus primair op het verminderen van (financiële) stress. Dit doet Grip en Gezond door bijeenkomsten te organiseren waarin deelnemers meer informatie en praktische handvatten krijgen over stress. Eén bijeenkomst is gericht op roken. Daarnaast krijgen de deelnemers een buddy die helpt om meer inzicht te krijgen in de financiële situatie, die ondersteunt bij het maken en uitvoeren van een stappenplan en die een luisterend oor biedt. Eerste resultaten aan de hand van zelfrapportages laten zien dat het stressniveau en de nicotine afhankelijkheid significant zijn verminderd.

Voorbeeld: Het Jongeren Perspectief Fonds (JPF)

Het JPF biedt een innovatieve aanpak aan jongeren van 18 tot en met 27 jaar die door schulden belemmerd worden in hun maatschappelijke ontwikkeling. Binnen het JPF wordt naar de leef- en woonsituatie van de jongere gekeken en een perspectiefplan op maat gemaakt, met doelen waaraan de jongere gaat werken. Vanuit het JPF worden jongeren waar mogelijk begeleid naar werk of school, of ondersteund in het continueren ervan. Aan schuldeisers wordt een saneringsbedrag geboden. Dit saneringsbedrag vormt een schuld tussen het JPF en de jongere. Alle jongeren lopen een maatschappelijke stage om sociaal bewustzijn te creëren. Afhankelijk van de inkomenssituatie betalen de jongeren de restschuld terug in natura bijvoorbeeld een stage of in geld.