Veel mensen hebben een ongezond gewicht. Zowel kinderen als volwassenen. Zij bewegen te weinig en/of eten vaak te veel of ongezond. De gemeente kan hier bij het inrichten van de leefomgeving rekening mee houden door een gezonde voedselomgeving te stimuleren . 

De definitie van voedselomgeving, ook wel 'eetomgeving' genoemd, luidt: “de beschikbaarheid, informatie, prijs, promotie en zichtbaarheid van voedselverkooppunten en voedingsmiddelen in de omgeving, maar ook de heersende sociale normen en voedselcultuur en voedselrichtlijnen en wetgeving”. Een mond vol. Maar het gaat er dus om dat een gezonde voedselomgeving zo is ingericht dat het ongezonde voedselkeuzes ontmoedigt en gezonde keuzes juist makkelijker maakt.

Dat is makkelijker gezegd dan gedaan, want er zijn steeds meer plekken rond scholen en winkelcentra met een overaanbod van ongezond voedsel. We noemen zo'n plek een obesogene omgeving. En wat blijkt, waar aanbod is, wordt gegeten. We laten ons snel verleiden tot een ongezonde hap, en eten ook nog eens meer als het ons wordt voorgehouden. Meer over de invloed van de fysieke omgeving op voedselgedrag staat in de factsheet van het Voedingscentrum.  

  • Het Rijk heeft gemeenten in de Landelijke nota gezondheidsbeleid geadviseerd om instrumenten te verkennen om effectief in te kunnen spelen op een overmatig aanbod van niet duurzame en ongezonde voeding rondom scholen en in winkelstraten. Omdat de aard en omstandigheden per stad verschillen, is maatwerk nodig.
     
  • In het Nationaal Preventieakkoord is, ondanks de stijgende trend, de ambitie gesteld om richting 2040 het overgewicht- en obesitasniveau terug te dringen naar het niveau van 1995. Voor gemeenten betekent dat onder andere dat er moet worden ingezet op het maken van lokale en regionale afspraken waar de aanpak op overgewicht vanuit het Preventieakkoord aansluit op de lokale behoefte. Kijk hier voor voorbeelden van Lokale Preventieakkoorden.
     
  • In april 2021 heeft het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu een vervolg op het preventieakkoord gepresenteerd: Inventarisatie aanvullende maatregelen Nationaal Preventieakkoord. Hierin worden door experts verschillende mogelijke vervolgstappen geadviseerd om de ambities uit het preventieakkoord te behalen.
     
  • De Raad voor Volksgezondheid & Samenleving bracht in april 2021het rapport: ‘Een eerlijke kans op gezond leven’ uit, met aanbevelingen om lokale en regionale partijen goed toe te rusten voor het aanpakken van maatschappelijke oorzaken van hardnekkige gezondheidsachterstanden. Een van de zeven aanbevelingen is om verleidingen tot ongezond eetgedrag te doorbreken. Gemeenten zouden meer mogelijkheden moeten krijgen om een teveel aan fastfood-winkels of snackbars te weren.

Weren van aanbieders van ongezond voedsel nu nog lastig

De Omgevingswet maakt het op dit moment niet mogelijk om aanbieders van ongezond voedsel te weren uit de buurt. Dit concludeerde de UvA. Ook het rapport Gemeentelijk instrumentarium voor een gezonde voedselomgeving gaat in op dit thema, en op de (on)mogelijkheden voor gemeenten op dit gebied. 

Om deze reden is er in juni 2021 een kamerbrief gepubliceerd waarin staatssecretaris Blokhuis de Tweede Kamer informeert over de noodzaak van een betere voedselomgeving. Veel van de huidige interventies tegen overgewicht zijn vrijblijvend en gericht op individuele verantwoordelijkheid. Dit werkt onvoldoende om mensen tot een betere gezondheid te brengen, concludeert hij. De staatssecretaris zoekt daarom naar nieuwe instrumenten voor gemeenten om aanbieders van ongezond voedsel te weren. Een aanvulling in de Omgevingswet, of een combinatie met de Wet publieke gezondheid, zijn opties hiervoor. Een andere optie is eventueel een nieuw vast te stellen wet.

Wat kunt u al wel doen?

Het Voedingscentrum heeft binnen Programma Eetomgevingen  handvatten voor gemeentelijk beleid opgesteld. Aanbeveling is om gezondheidsbevordering integraal op te nemen in verschillende beleidsterreinen zoals Ruimtelijke Ordening en onderwijs. Daarnaast kan de lokale overheid in de aanbesteding voor de catering van gemeentelijke instanties de randvoorwaarde opnemen dat een partij moet voldoen aan de Richtlijn Eetomgevingen Hiermee kunnen aanbieders van voedsel in stappen het aanbod gezonder maken.

Nudging

Het aanpassen van de omgeving om gezonde keuzes te stimuleren, zonder daarbij de keuzevrijheid te beperken, heet nudging. De (per mail te ontvangen) whitepaper ’Een gezondere voedselomgeving door een gezonder voedselaanbod’ laat zien welke obstakels in de voedselomgeving kunnen worden aangepakt om het aanbod gezonder te maken.
 

Praktijkvoorbeelden

De Citydeal ‘Voedsel op de stedelijke agenda’ heeft een receptenboek met goede praktijken van voedselbeleid uit 12 steden. In dit receptenboek staat inspiratie over lokale oplossingen voor stedelijke voedseluitdagingen.

Voedsel is onderdeel van het Utrechtse volksgezondheidsbeleid Bouwen aan een Gezonde Toekomst. Initiatiefnemers, (sociaal) ondernemers, maatschappelijke partners en kennisinstellingen bouwen samen met de gemeente aan een energieke voedselstad. Door het aanleren van voedselvaardigheden zijn mensen in staat om zelf goede voedselkeuzes te maken. Zie ook hier voorbeelden van initiatieven.

De gemeente Ede zet zich in voor een gezonde voedselomgeving, en heeft de eerste wethouder Voedsel van Nederland. Zie ook de community die daarvoor is ingericht.