In een gezonde sociale woonomgeving voelen mensen zich veilig en is de samenhang in de buurt groot. Sociale veiligheid en sociale cohesie zijn belangrijke sociale omgevingsfactoren die van invloed zijn op iemands gezondheid. Deze factoren hangen samen met belangrijke opgaven van gemeenten. Zoals de Omgevingswet, waarin gezonde leefomgeving een belangrijke rol speelt. Ook de aanpak van eenzaamheid, armoede en ouderen speelt mee. Doordat gemeenten zelfredzaamheid en participatie versterken, verbetert de leefbaarheid en veiligheid van de buurt.

Sociale veiligheid

Met sociale veiligheid wordt zowel onveiligheidsgevoelens als daadwerkelijke criminaliteit en overlast in de buurt bedoeld. Overlast kan fysiek (graffiti) of sociaal (hangjongeren) zijn. Sociale onveiligheid kan stress veroorzaken en er bijvoorbeeld voor zorgen dat bewoners minder snel naar buiten gaan. Het kennen van mensen in de buurt draagt positief bij aan het gevoel van veiligheid [1].

Veiligheid en gezondheid

Voor gezondheid is het gevoel van veiligheid belangrijk. In buurten waar mensen zich veilig voelen, voelen meer mensen zich gezond dan in buurten waar mensen zich onveilig voelen. Het gevoel van veiligheid wordt maar voor een deel beïnvloed door daadwerkelijke criminaliteit of overlast [2]Ook hangt het af van allerlei factoren, waaronder de fysieke inrichting van de publieke ruimte. Donkere tunnels, slecht verlichte fietspaden of een slecht onderhouden buitenruimte met veel afval, graffiti of vandalisme kunnen onveiligheidsgevoelens versterken [3]. Daarnaast is de functie van de publieke ruimte belangrijk bij het ervaren van veiligheid. Zo wordt een winkelcentrum als de winkels open zijn vaak als veilig ervaren. Terwijl dit niet het geval is als de winkels dicht zijn.

Content wrapper

  • Zorg dat u als gemeente zicht heeft op wat de onveiligheidsgevoelens veroorzaakt. Dit kan door belevingen en behoeften op te halen per wijk.  Betrek bewoners vanaf de start om samen met de oorzaak van onveiligheidsgevoelens te achterhalen. Zo kiest u gerichter de interventies en/of activiteiten.
  • Geef bij het inrichten van een gebied aandacht aan ervaren veiligheid. Het plaatsen van verlichting langs een fietspad en het onderhouden van een buitenruimte dragen bij aan het gevoel van veiligheid. Ook voelen mensen zich veiliger als ze langs woningen of winkels wandelen in plaats van blinde gevels (zoals dichte plinten van flats), omdat er dan ‘ogen’ op de straat zijn.
  • Maak met cijfers de ervaren veiligheid inzichtelijk. Met cijfers kunt u het thema aankaarten, signalen duiden en het gesprek aangaan. Cijfers over veiligheid, waaronder onveiligheidsgevoelens op gemeenteniveau vindt u op waarstaatjegemeente.nl. Ook op de websites van  lokale GGDGemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst staan vaak cijfers over veiligheid. Bekijk ook de Veiligheidsmonitor.

Voorbeelden van sociale veiligheid

Bekijk de voorbeelden om de sociale veiligheid in de buurt of wijk te verbeteren, zoals de inzet van buurtambassadeurs.

Sociale cohesie

Ook de mate van sociale cohesie, de onderlinge band tussen buurtbewoners in de wijk, kan iemands gezondheid beïnvloeden [4] [5]. Bij sociale cohesie gaat het erom dat bewoners elkaar (her)kennen en naar elkaar omkijken.

Behoefte aan sociale cohesie verschilt per doelgroep

Ouderen sporten buiten onder begeleiding

De behoefte aan sociale cohesie verschilt per persoon en per levensfase. Zo is sociale cohesie in een wijk of buurt voor kwetsbare bewoners (zoals mensen die ziek zijn, jongeren die thuis zitten en ouderen) vaak belangrijker. Zij hebben een kleiner netwerk en zijn  meer afhankelijk van mensen in de wijk. Het ontvangen van sociale steun heeft bijvoorbeeld een gunstig effect op de gezondheid van ouderen [6]. Juist ouderen krijgen te maken met een afnemend sociaal netwerk. Daarom is voor hen de sociale cohesie in de buurt des te belangrijker voor het krijgen van steun en hulp. Ook voor alledaags contact om vereenzaming te voorkomen. Dit geldt ook voor andere kwetsbare doelgroepen.

Content wrapper

  • Maak de sociale cohesie met cijfers inzichtelijk. Een aantal GGDGemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst’en hebben op hun website cijfers staan over sociale cohesie. Sommige gemeenten hebben ook eigen onderzoek naar sociale cohesie.
  • Werk aan een aantrekkelijke en groene fysieke inrichting van de woonomgeving. Creëer bijvoorbeeld ontmoetingsplekken in de openbare ruimte door het plaatsen van bankjes.
  • Faciliteer voorzieningen zoals bibliotheken, sportzalen, buurthuizen of een koffietentje bij een park, die een belangrijke ontmoetingsplek zijn.
  • Betrek bewoners vanaf de start bij de planvorming. Dan worden voorzieningen of de inrichting ook echt gebruikt door de bewoners. Denk aan het samen inrichten van een beweegtuin voor ouderen. Laat als gemeente vooral zien dat u de wensen en behoeften van bewoners omzet in actie. De gemeente heeft een schakelfunctie tussen professionele en informele netwerken. Op basis van de behoeften in een wijk brengt zij de juiste professionals samen. 
  • Denk ook aan een dementie-vriendelijke gemeente. De sociale cohesie van een wijk of buurt zorgt ervoor dat mensen met dementie zo lang mogelijk mee kunnen doen in de samenleving.
  • Faciliteer buurtinitiatieven, zoals ‘buurtmoeders’, die andere moeders helpen om meer betrokken te raken bij hun leefomgeving. Hiervoor kan de gemeente een buurtbudget geven. Zorg er in elk geval voor dat het gaat om langdurige, niet-eenmalige activiteiten.
  • Niet alleen buurtmoestuinen dragen bij aan sociale cohesie, ook sportieve activiteiten zorgen voor verbinding. Professionals in de wijk, zoals buurtsportcoaches kunnen daarin een belangrijke schakel zijn. Denk ook aan het stimuleren van culturele activiteiten, zoals bewoners die samen een voorstelling maken.

Voorbeelden van interventies sociale cohesie

Er zijn verschillende interventies die bijdragen aan sociale cohesie:

  • Aanschuiven bij een diner bij iemand thuis of koken voor onbekende gasten met de interventie Eet mee!.
  • Laagdrempelige ontmoetingsplaatsen voor mensen die in een sociaal isolement verkeren, waarbij een gezamenlijk maaltijd het bindmiddel vormt bij Resto VanHarte.
  • Met sport- en beweegparticipatie bij lage ses-bewoners verbetert de interventie Sportclub als Buurthuis van de Toekomst de sociale cohesie in de buurt.

Bekijk meer voorbeelden van sociale interventies op de website van MovisieOntdek ook andere voorbeelden om de sociale cohesie in de buurt of wijk te versterken, zoals het betrekken van buurtbewoners en groene initiatieven.

Buurt sociaal kapitaal

Buurt sociaal kapitaal is de verzamelde kracht en kennis van bewoners waarmee ze zichzelf kunnen organiseren. In buurten met meer sociaal kapitaal voelen bewoners zich gezonder [7]. Buurten met weinig sociaal kapitaal zijn minder zelfredzaam en daardoor kwetsbaarder. Een belangrijk kenmerk van buurt sociaal kapitaal is dat alle bewoners uit de buurt profiteren, ook al zijn zij niet zelf betrokken. Bijvoorbeeld als buurtbewoners zich organiseren om hun wijk groener te maken, dan hebben ook bewoners die niet meedoen daar profijt van. 

Omgevingswet

In de Omgevingswet is het verplicht om burgers te betrekken bij nieuwe initiatieven gericht op fysieke inrichting. Weet dat het sociaal kapitaal per wijk kan verschillen, wat betekent dat bewoners van een buurt met minder buurt sociaal kapitaal mogelijk meer steun nodig hebben. U kunt het sociaal kapitaal van de buurt versterken door bijvoorbeeld bewonersinitiatieven te faciliteren en te stimuleren. Mooie voorbeelden van het ondersteunen van een bewonersinitiatief zijn de Generatietuin of Park om de hoek.

Individuele sociale netwerken

Op deze pagina hebben we het over de collectieve sociale woonomgeving, op buurt- en wijkniveau. Naast de collectieve sociale omgeving zijn ook iemands individuele sociale netwerken van belang voor de gezondheid. Mensen krijgen bijvoorbeeld emotionele steun of concrete hulp uit hun netwerk. Mensen met veel betekenisvolle contacten voelen zich doorgaans minder snel eenzaam. 
 

Meer informatie

Sociale omgeving

Eenzaamheid 

  • RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu.nl: de website Wijk- en buurcijfers eenzaamheid toont kaarten en cijfers op gemeente-, wijk- en buurtniveau met betrekking tot eenzaamheid.
  • Movisie.nl: het dossier Eenzaamheid laat zien welke aanpak van eenzaamheid werkt.
  • VWSMinisterie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport: het actieprogramma Eén tegen eenzaamheid laat zien wat u (als gemeente) kunt doen om eenzaamheid onder ouderen tegen te gaan.

Samenwerking

Dit dossier is tot stand gekomen in samenwerking met een deel van ons gebruikerspanelGGDGemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst Noord- en Oost-Gelderland, GGD Gelderland-Zuid, GGD Drenthe, GGD Ijsselland, GGD Limburg Noord, GGD Groningen, Gemeente Voerendaal, Gemeente de Bilt, Gemeente Nieuwegein, Gemeente Houten en Sport Drenthe.