Wilt u seksuele gezondheid effectief en preventief aanpakken? Werk dan integraal. Dit betekent dat u verschillende maatregelen en interventies in samenhang inzet voor verschillende doelgroepen en hun omgeving.

U kunt integraal werken aan de hand van de volgende 4 pijlers: voorlichting en educatie; signalering, advies en ondersteuning; fysieke en sociale omgeving; en regelgeving en handhaving. 

 

Voorlichting en educatie

Met voorlichting en educatie stimuleert u de kennis en vaardigheden die nodig zijn voor de bevordering van  seksueel gezond gedrag onder jongeren. Dit kan bijvoorbeeld op school, het jongerenwerk bij voorkeur in samenwerking met de jeugdgezondheidszorg en Soa-Sense. Zo zijn er erkende lespakketten voor een gezonde seksuele en relationele ontwikkeling van de jeugd. Hierin komen thema’s aan bod als gezonde en prettige relaties, seksualiteit, wensen en grenzen, consent,  (seksuele) weerbaarheid, seksuele diversiteit, ongewenste sexting Sexting is het verspreiden of delen van seksueel getinte foto's of berichten via mobiele telefoons of andere mobiele media. De term is afgeleid van sex en texting (sms/mms). Sexting wordt een probleem en is strafbaar als dit zonder instemming van de ander gebeurt en/of onder druk, dwang of chantage. (Sexting is het verspreiden of delen van seksueel getinte foto's of berichten via mobiele telefoons of andere mobiele media. De term is afgeleid van sex en texting (sms/mms). Sexting wordt een probleem en is strafbaar als dit zonder instemming van de ander gebeurt en/of onder druk, dwang of chantage.), vruchtbaarheid, veilige seks, anticonceptie, onbedoelde en ongewenste zwangerschap, soa Seksueel overdraagbare aandoeningen (Seksueel overdraagbare aandoeningen) (Seksueel overdraagbare aandoeningen)en hiv humaan immunodeficiëntievirus (humaan immunodeficiëntievirus) (humaan immunodeficiëntievirus ). Als men erkende lespakketten aanbiedt, lessen geeft in een doorlopende leerlijn verspreid over meerdere leerjaren door deskundige docenten, is de kans groot dat dit bijdraagt aan seksueel gezond gedrag.  

Voorlichting en educatie per thema:

Als gemeente kunt u bijdragen aan preventie van soa Seksueel overdraagbare aandoeningen (Seksueel overdraagbare aandoeningen) via voorlichting en educatie: 

  • Zorg dat de GGD Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst (Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst) aanwezig is op festivals met informatie over seksuele gezondheid en condoomgebruik. Gebruik hiervoor bijvoorbeeld de Try before you Fly marktkraam van Soa Aids Nederland.
  • Organiseer een bijeenkomst voor MSM Mannen die seks hebben met mannen (MSM) In deze handreiking wordt steeds gesproken over 'mannen die seks hebben met mannen', aangeduid als MSM. Dit kunnen homo- en biseksuele mannen zijn, maar ook mannen die zichzelf niet als zodanig (willen) benoemen. (Mannen die seks hebben met mannen (MSM) In deze handreiking wordt steeds gesproken over 'mannen die seks hebben met mannen', aangeduid als MSM. Dit kunnen homo- en biseksuele mannen zijn, maar ook mannen die zichzelf niet als zodanig (willen) benoemen.) en transgender asielzoekers, vluchtelingen en statushouders. Zij zijn vaak nog niet bekend met de GGD of het zorgaanbod in de gemeente. Gebruik hiervoor bijvoorbeeld de Sexy side of the Netherlands aanpak van Soa Aids Nederland. Dit zijn feestelijke bijeenkomsten waar voorlichting gegeven wordt, soa’s en hiv humaan immunodeficiëntievirus (humaan immunodeficiëntievirus) testen afgenomen worden en Hepatitis B vaccinaties gegeven worden. 
  • Gemeenten kunnen bewustwording over hiv versterken door zich te committeren aan de ambitie de hiv-epidemie in de eigen stad of regio te stoppen. Een voorbeeld is het beleid van de gemeente Amsterdam om in 2026 nul nieuwe hiv-infecties te bereikenSoa  Aids Nederland ondersteunt hen daarbij.

Als gemeente kunt u scholen attenderen op:

  • landelijke campagnes, zoals de jaarlijkse Week van de Liefde (voortgezet en middelbaar beroepsonderwijs) rond Valentijnsdag en Week van de Lentekriebels (basisonderwijs) en campagnes rond Wereld Anticonceptiedag en Safe Abortion Day.
  • Het stimuleringsprogramma Gezonde School Relaties & Seksualiteit en hen stimuleren met erkende interventies aan de slag te gaan vanuit een Gezonde School Aanpak.
  • Het aanbod van erkende educatieve interventies en preventie.
  • Cijfers en feiten over risicogroepen. De factsheet seksuele en relationele vorming in het onderwijs laat o.m. een inventarisatie zien van de behoefte en ervaringen op scholen.

Als gemeente kunt u bijdragen aan de preventie van onbedoelde (tiener-)zwangerschappen met voorlichting en educatie door middel van:

  • Voorlichting en informatie over vruchtbaarheid, jong ouderschap, kinderwens, seksualiteit, zwangerschap, anticonceptie en gedeelde m/v verantwoordelijkheid. Via onderwijs, jeugdhulp en partners in het sociale en medische domein.
  • Stimuleren dat lokale partners deze thema’s borgen in het onderwijs- en of opleidingsbeleid en bijscholing faciliteren. 
  • Voorlichting en ondersteuning voor kwetsbare groepen (bijvoorbeeld niet Nederlandstaligen, nieuwkomers, verstandelijk beperkten, tieners in jeugdhulp, verslaafden, daklozen, prostituees, multiprobleem gezinnen). In onderwijs, wijk, zorg of welzijn. 
  • Voorlichting inkopen van bepaalde partijen die extra deskundig zijn op ondersteuning van kwetsbare groepen (bijvoorbeeld nieuwkomers, verstandelijk beperkten) en verbinding zoeken met Nu Niet Zwanger in de gemeente.  
  • Inwoners en nieuwkomers informeren over relevante en betrouwbare online informatiebronnen en hulp en zorg bij seksualiteit, anticonceptie en (onbedoelde) zwangerschap (sense.info; anticonceptievoorjou.nl of voor nieuwkomers en niet-Nederlandstaligen Zanzu.nl). 
  • Aandacht besteden aan seksualiteit en seksuele weerbaarheid zijn kerndoelen in het onderwijs. Scholen zijn dit verplicht, maar het gebeurt lang niet overal. Als gemeente kunt u scholen in het basis- en voortgezet onderwijs stimuleren en faciliteren om gebruik te maken van goede, dat wil zeggen erkende, lespakketten, waarin de preventie van seksuele grensoverschrijding een thema is. Dit geldt ook voor het speciaal onderwijs.

  • Haak aan bij landelijke campagnes, zoals de jaarlijkse Week van de Liefde (voortgezet en middelbaar beroepsonderwijs) rond Valentijnsdag en Week van de Lentekriebels (basisonderwijs), waarin aandacht wordt besteed aan voorlichting over seksualiteit. 

  • . Een campagne die specifiek is gericht op seksueel grensoverschrijdend gedrag in de openbare ruimte is Ben je Oké.

 

Signalering, advies en ondersteuning

Problemen met seksuele gezondheid zijn niet altijd direct zichtbaar, terwijl vroegtijdige signalering belangrijk is. Dit beperkt namelijk de schade aan de seksuele gezondheid en welzijn. Faciliteer deskundigheidsbevordering onder jongerenwerkers, docenten of zorg voor toegang tot Sense-spreekuren. Met opvang en ondersteuning kan een gemeente (herhaling van) problemen voorkomen. 

Signalering en advies per thema:

  • Laat een analyse doen door de GGD Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst (Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst) in welke wijken van uw gemeente hiv humaan immunodeficiëntievirus (humaan immunodeficiëntievirus) meer voorkomt en koppel dit aan gegevens over het hiv-testen door huisartsen in die wijken. Zo ontdekt u in welke wijken het nodig is hiv testen te stimuleren.
  • Leg contact met gemeenschappen die meer risico lopen op soa Seksueel overdraagbare aandoeningen (Seksueel overdraagbare aandoeningen) of die minder gebruik maken van soa-zorg. Ga in dialoog om duidelijk te krijgen welke barrières zij ervaren en wat hun behoeften zijn.
  • De gemeente kan stimuleren dat huisartsen de kenmerken van een acute hiv-infectie vroegtijdig herkennen. Mensen die te laat ontdekken dat ze hiv hebben lopen gevaar op arbeidsuitval, korter leven en zelfs overlijden; velen hebben echter wel hun huisarts gezien.
  • Stimuleer dat doorverwijzen en goede ketenzorg tussen huisarts, GGD en hiv-behandelcentrum goed is geregeld en in de praktijk ook werkt. Snel in zorg komen en starten met behandeling betekent dat mensen met hiv gezond blijven, lang leven en dat ze hiv niet meer kunnen overdragen.
  • Depressie, alcoholmisbruik, druggebruik of andere psychische en sociale problemen zorgen ervoor dat mensen zich minder goed (kunnen) beschermen tegen soa. Gemeenten kunnen zorgen voor een goed contact tussen bijvoorbeeld soa-zorg en verslavingszorg of depressiepreventie.

Als gemeente kunt u:

  • Regionale cijfers verzamelen en analyseren om uit te zoeken welke groepen kwetsbaar zijn of risico lopen op jong ouderschap of ongewenste zwangerschap in uw gemeente. Bijvoorbeeld cijfers over armoede, lage ses-wijken, werkeloosheid of vroegtijdig schoolverzuim.
  • Afspraken maken met instellingen voor Jeugdhulp en Jeugdbescherming om risicogroepen voor onbedoelde zwangerschap tijdig te signaleren en te ondersteunen. U kunt deze instellingen hiertoe faciliteren via deskundigheidsbevordering
  • Zorg voor een netwerk van relevante partijen werkzaam in preventie en zorg rondom onbedoelde zwangerschap en versterk samenwerking (denk aan onderwijs, jongerenwerk, Sense, Fiom, huisartsen, verloskundigen, Kansrijke Start, Nu Niet Zwanger, jeugdhulp)
  • Vrouwen en mannen in kwetsbare omstandigheden ondersteunen bij een bewuste kinderwens via het landelijke programma Nu Niet Zwanger
  • Anticonceptiemiddelen vergoeden aan mensen die minder financieel draagkrachtig zijn en voor wie kosten van anticonceptie een drempel zijn.
  • Zorg als gemeente voor een netwerk van relevante partijen, zodat er optimaal en efficiënt wordt samengewerkt.  Zorg dat er iemand is die de samenwerking coördineert. Zorg er ook voor dat de eigen organisatie op orde is, bijvoorbeeld door goede samenwerking tussen de verschillende beleidsafdelingen. Een integrale aanpak is essentieel.

  • Professionals  in zorg, welzijn, jeugdzorg, onderwijs, wijkteams en handhaving zijn een belangrijke schakel in het signaleren en aanspreken van risicogroepen. Het is daarom belangrijk om hen toe te rusten op het gebied van preventie en vroegtijdige signalering van ongewenst seksueel gedrag. 

  • GGD Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst (Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst)’en hebben een belangrijke rol binnen de gemeenten om zorgprofessionals en leerkrachten te informeren over seksualiteit en seksuele grensoverschrijding en ze te trainen in het geven van lessen of interventies. Gemeenten kunnen zorgen voor draagvlak bij de GGD’en om met het thema aan de slag te aan. 

  • Gemeenten kunnen zorginstellingen stimuleren om goed beleid te formuleren en uit te dragen als het gaat om seksualiteit en (preventie) van seksuele grensoverschrijding. Onderdeel van dit beleid is scholing van professionals om seksualiteit bespreekbaar te maken en seksuele grensoverschrijding te kunnen signaleren.

  • Gemeenten kunnen burgers, scholen, (zorg)instellingen en maatschappelijk werk wijzen op de Centra Seksueel Geweld. Deze CSG’s zorgen voor geïntegreerde hulp bij acute gevallen van seksueel geweld (binnen 7 dagen). Geïntegreerde hulp wil zeggen dat politie, justitie en hulpverlening onder één dak samenwerken om de zorg zo optimaal mogelijk te laten verlopen. Snelle hulp voor slachtoffers, zowel acute hulp als hulp voor slachtoffers die langer geleden zij misbruikt, is belangrijk om herhaald slachtofferschap te voorkomen.

  • Seksuele grensoverschrijding (zowel meemaken als plegen) komt ook vaker voor onder mensen die in onveilige omstandigheden zijn opgegroeid, zoals in gezinnen waar huiselijk geweld voorkomt, waar een gebrek aan empathie is of waar de ouders weinig toezicht hadden op hun kinderen. Tijdige signalering en goede ondersteuning van deze gezinnen is noodzakelijk. 

 

Voorbeeld: inzet beleidsadviseur Aanpak seksueel geweld

In Rotterdam is een beleidsadviseur Aanpak seksueel geweld. Deze geeft sturing aan een netwerk van 27 organisaties die gezamenlijk preventie en aanpak van seksueel geweld organiseren. Door de coördinatie wordt de samenwerking en deskundigheidsbevordering gestimuleerd.
 

 

Fysieke en sociale omgeving

De fysieke en sociale omgeving spelen beide een belangrijke rol bij seksuele gezondheid. De fysieke omgeving kunt u verbeteren met bijvoorbeeld goede verlichting, toezicht en condoomautomaten. De sociale omgeving kunt u beïnvloeden met bijvoorbeeld voorlichting en campagnes, of inzet van communities en sleutelpersonen.

Fysieke en sociale omgeving per thema:

  • Stimuleer dat in openbare ruimten condoomautomaten en zelfs automaten met soa Seksueel overdraagbare aandoeningen (Seksueel overdraagbare aandoeningen)-testen voorhanden zijn. Condooms en soa -testen moeten laagdrempelig beschikbaar zijn.

  • Leen een pop-up-condoommarktkraam voor condoompromotie. Onder het motto Try before you fly laat de kraam zien welke keuze mogelijkheden er zijn voor het vinden van het ideale condoom. 

  • Faciliteer dat GGD Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst (Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst)'en tijdens evenementen aandacht besteden aan seksuele gezondheid. Evenementen kunnen leiden tot soa-risico’s maar bieden ook de mogelijkheid informatie, condooms en testen aan te bieden.

  • Stimuleer dat eigenaren en personeel van sekslocaties (darkrooms, sauna’s, seksfeesten) ondersteund worden. Op dergelijke locaties is het belangrijk dat de inrichting van de locatie helpt soa risico’s te voorkomen.

  • Bevorder dat centrale voorzieningen in de soa-zorg zo dicht mogelijk bij de meest kwetsbare groepen aanwezig zijn. Zij maken niet allemaal goed gebruik van centrale voorzieningen in soa-zorg.

  • Een ondersteunende omgeving waarin seksualiteit,  anticonceptie en onbedoelde zwangerschap bespreekbaar is en anticonceptiegebruik wordt aangemoedigd bij seksuele activiteit, dragen bij aan effectieve preventie. Gemeenten kunnen extra investeren in goede voorlichting aan communities en/of sleutelpersonen hierin opleiden of faciliteren. 
  • Jongeren die opgroeien in een omgeving met een laag zelfbeeld en weinig toekomstperspectief, in armoede of een omgeving waar al veel tienermoeders wonen, lopen meer risico op jong ouderschap. Extra investering in onderwijs en hun toekomstperspectief, kan hierbij effectief zijn.
  • Om goed beschermd te zijn tegen een zwangerschap is motivatie en een passende anticonceptiekeuze en gebruik relevant. Toegang tot brede palet aan anticonceptiemethoden en plaatsing hiervan bij eerstelijnszorg, moet voor iedereen laagdrempelig en toegankelijk zijn.
  • Gemeenten kunnen anticonceptiespreekuren (bijvoorbeeld in samenwerking met een GGD Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst (Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst) of verloskundigen praktijk) voor groepen in de wijk faciliteren.
  • Gemeenten kunnen erop toezien dat de seksuele reproductieve zorg voor iedereen in de vruchtbare leeftijd fysiek dichtbij en laagdrempelig is.

U kunt aanhaken bij landelijke campagnes die zich inzetten voor een veilige sociale omgeving. Een voorbeeld is de campagne Ben je Oké, die als doel heeft het uitgaansleven plezieriger en veiliger te maken. Ook kunt u zorgen voor een veilige fysieke omgeving door goede straatverlichting, en meer toezicht bij openbare of onveilige ruimtes. 

Er zijn meerdere programma’s, die zich richten op het voorkomen of aanpakken van andere vormen van geweld. Waar mogelijk loont het om de acties aan elkaar te verbinden. Programma’s die raakvlakken hebben met de preventie van seksueel geweld in de fysieke of sociale omgeving zijn: 

  • Geweld hoort nergens thuis: Aanpak huiselijk geweld en kindermishandeling
  • Veilige steden: programma van het ministerie van OCW Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen) Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen  om veiligheid in de openbare ruimte te verbeteren
  • Regenboogsteden: gemeenten die zich inzetten voor acceptatie lhbt en seksuele diversiteit 

 

Regelgeving en handhaving

Op het gebied van regelgeving en handhaving heeft u als gemeente verschillende mogelijkheden om seksuele gezondheid te bevorderen. Voorbeelden: 

  • strenger toezicht op grensoverschrijdend gedrag door de wijkagent
  • vergunningverlening aan prostituees alleen onder bepaalde voorwaarden
  • vergoeding van anticonceptie door de gemeente voor minder financieel draagkrachtigen 

Regelgeving en handhaving per thema:

  • Zorg dat GGD Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst (Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst)'en voldoende capaciteit hebben voor preventie, soa Seksueel overdraagbare aandoeningen (Seksueel overdraagbare aandoeningen)-zorg, surveillance en beleidsadvies. Volgens de Wet Publieke Gezondheid zijn gemeenten verantwoordelijk voor de soa-bestrijding. GGD'en spelen daarbij een belangrijk rol.

  • Stimuleer uw GGD de nieuwe landelijke hygienerichtlijn voor seksbedrijven en sekswerkers toe te passen. Technische hygiënezorg is een verantwoordelijkheid van gemeenten en wordt meestal uitgevoerd door GGD'en.

  • Zorg voor voldoende beschikbare veilige plaatsen waar sekswerkers gezond en veilig kunnen werken. In ongeveer 40% van de gemeenten zijn een of meer prostitutiebedrijven gevestigd en de gemeente is verantwoordelijk voor handhaving en uitvoering van de wetgeving op het gebied van prostitutie. 

Gemeenten moeten erop toezien dat ook voor de lagere inkomensgroepen of mensen met schulden en financiële problemen, vergoeding mogelijk is voor anticonceptie. Nieuwkomers of statushouders maar ook ongedocumenteerden kunnen anticonceptie vaak zelf niet betalen.  De gemeente zou kosten voor anticonceptie in bepaalde gevallen kunnen vergoeden bijvoorbeeld via een bijzondere bijstandsregeling of andere potjes. Groepen in kwetsbare omstandigheden kunnen indien gewenst, gebruik maken van een vergoeding via Nu Niet Zwanger in hun gemeente.

De zedenwetgeving bepaalt welke seksuele handelingen verboden zijn. Bijvoorbeeld verkrachting en aanranding, kindermisbruik, grooming Grooming is digitaal kinderlokken. Er is sprake van grooming als een volwassene via ICT contact legt met een kind, met de intentie om dat kind te ontmoeten met het doel om seksueel misbruik te plegen of kinderpornografische afbeeldingen te produceren (Bron: politie.nl). (Grooming is digitaal kinderlokken. Er is sprake van grooming als een volwassene via ICT contact legt met een kind, met de intentie om dat kind te ontmoeten met het doel om seksueel misbruik te plegen of kinderpornografische afbeeldingen te produceren (Bron: politie.nl).), kinderporno en jeugdprostitutie. Wordt de wet overtreden? Dan is er sprake van een zedendelict, waarvoor iemand vervolgd moet worden. Slachtoffers kunnen het incident melden bij de politie en eventueel aangifte doen. De politie heeft de taak de melding/aangifte op te nemen, het slachtoffer door te verwijzen naar de hulpverlening en de dader op te sporen. 

 

Melding en aangifte

Melden en aangifte doen blijkt voor veel slachtoffers moeilijk. Dat heeft te maken met schuldgevoelens en schaamte, het feit dat veel daders een bekende zijn van het slachtoffer, en dat het seksueel geweld zich meestal afspeelt zonder getuigen. Hierdoor is het lastig om te bewijzen. Het handelen van de politie tijdens de melding of aangifte is daarom cruciaal. Het gaat hier om begrip, empathie, adequate informatie en doorverwijzing. Idealiter werkt de politie samen met de Centra Seksueel Geweld.     

 

Seksuele intimidatie 

Seksuele intimidatie op straat, zoals sissen, naroepen, fluiten of seksueel getinte opmerkingen maken is nog niet verboden. Tenzij het gaat om discriminatie, belediging, laster en smaad of bij schendingen van de lichamelijke en seksuele integriteit of de algemene eerbaarheid. In de nieuwe Wet Seksuele misdrijven (zie Landelijk Beleid - Zedenwetgeving) wordt seksuele intimidatie in de openbare ruimte wel strafbaar.

Als gemeente kunt u (seksuele) straatintimidatie vooralsnog strafbaar stellen in de Algemene Plaatselijke Verordening. In Rotterdam en Amsterdam is dit al gebeurd, andere steden bereiden dit voor. 

Vindt seksuele intimidatie plaats binnen een situatie en kan het slachtoffer zich niet aan de intimidatie onttrekken? Bijvoorbeeld omdat dit gevolgen heeft voor rechtspositie, economische positie of gezondheid. Dan bestaan er wettelijke bepalingen in het Burgerlijk Wetboek, de Wet gelijke behandeling mannen en vrouwen en de Algemene wet gelijke behandeling. Deze bepalingen moeten bescherming bieden op de werkplek, op school of in een zorginstelling.