Een omgeving maakt veel uit voor hoe inwoners eten en drinken. Een gezonde voedselomgeving is niet voor iedereen vanzelfsprekend. Welke factoren hebben invloed op eet- en drinkgedrag en hoe kun je voedselomgevingen in de gemeente of regio gezonder maken?
In het kort
- Een gezonde voedselomgeving is een omgeving die mensen stimuleert en uitnodigt om gezond te eten en drinken.
- Verschillende factoren in een omgeving hebben invloed op eet- en drinkgedrag, zoals het voedselaanbod, de betaalbaarheid, sociale invloeden, reclame en regelgeving.
- Gemakkelijk gezond eten en drinken is niet in elke omgeving vanzelfsprekend. Verschillen tussen omgevingen dragen bij aan gezondheidsverschillen.
- Een gezondere voedselomgeving vraagt om een planmatige en integrale aanpak waarbij wordt samengewerkt met verschillende beleidsdomeinen, partners en inwoners.
Waar het om gaat
Wat is een gezonde voedselomgeving?
Een gezonde voedselomgeving is een omgeving die mensen stimuleert en uitnodigt om gezond te eten en drinken. De omgeving heeft namelijk invloed op hoe mensen eten en drinken. Hierbij spelen het aanbod en de beschikbaarheid van voedsel een rol, bijvoorbeeld in supermarkten, winkels, horeca en sportkantines. Ook factoren zoals de prijzen en aanbiedingens en betaalbaarheid, reclame en voedselpromotie (zowel offline als online), en sociale gewoonten en tradities hebben invloed, net zoals beleid en regelgeving van de overheid en gemeenten de voedselomgeving.
Waarom werk je aan een gezonde voedselomgeving?
De genoemde factoren bepalen mede hoe gemakkelijk mensen gezond kunnen eten. Dat is niet voor iedereen vanzelfsprekend, omdat gezond eten niet altijd betaalbaar of gemakkelijk verkrijgbaar is. Hierdoor kunnen verschillen ontstaan in de mogelijkheden om gezond te eten, wat kan bijdragen aan gezondheidsverschillen.
Door lokaal te werken aan een gezonde voedselomgeving, kunnen gemeenten en (Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst)'en bijdragen aan een omgeving waarin gezond eten de vanzelfsprekende keuze wordt, en zo ook bijdragen aan het voorkomen van overgewicht en het verkleinen van gezondheidsverschillen.
Hoe je het doet
Een gezonde voedselomgeving vraagt om een planmatige en integrale aanpak. De Aanpak Gezonde Gemeente biedt hiervoor handvatten, met aandacht voor een cyclus van voorbereiden, uitvoeren en evalueren. Ook samenwerken met andere beleidsdomeinen en partners, inwoners betrekken en inzetten op vier samenhangende pijlers staan centraal. Hierna vind je praktische stappen om als gemeente of (Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst) aan de slag te gaan met de voedselomgeving.
Stap 1: start het gesprek en verken de mogelijkheden
Verken de mogelijkheden binnen de gemeente en GGD. Welke kansen zijn er om de voedselomgeving gezonder te maken? Welke beleidsdomeinen en partners zijn daarbij nodig? En op welke plek of voor welke doelgroep wil je als eerste verschil maken? GGD Gooi en Vechtstreek geeft handvatten voor beginnende gesprekken over een gezonde voedselomgeving.
Stap 2: breng de lokale voedselomgeving in beeld
Waar is er veel aanbod van ongezonde voeding? Welke wijken of locaties verdienen extra aandacht? En hoe verhoudt het aanbod zich tot de mogelijkheden om gezond te eten? De Voedseldrukmonitor van JOGG Academy helpt om de voedselomgeving in kaart te brengen en doelen te stellen. Combineer de uitkomsten van de monitor met lokale kennis en ervaringen van inwoners.
Stap 3: werk samen met inwoners
Breng in kaart wat inwoners in hun wijk nodig hebben om gezonder te kunnen eten en welke oplossingen zij zien. Hoe ervaren zij het voedselaanbod? En waar zien zij mogelijkheden voor verbetering? Betrek inwoners bij voorkeur al vroeg in het proces en blijf dat doen, ook tijdens het uitvoeren van de aanpak. De Toolbox Inwonersparticipatie Gezonde voedselomgeving biedt een praktisch stappenplan om inwoners bij de aanpak te betrekken.
Stap 4: vertaal ambities naar een samenhangende aanpak en concrete maatregelen
Met de inzichten uit de verkenning kun je ambities en doelen bepalen, en kiezen welke maatregelen hierbij passen. Kijk daarbij wat de gemeente kan doen op de vier pijlers van de Aanpak Gezonde Gemeente: educatie, signalering en ondersteuning, omgeving, en regelgeving en handhaving. Denk bijvoorbeeld aan voedseleducatie in de kinderopvang en op scholen, ondersteunen van inwoners bij gezond eten, gezonder aanbod op scholen, en aandacht voor de voedselomgeving in ruimtelijke plannen en reclamebeleid.
Door maatregelen op verschillende pijlers te combineren, werk je aan een samenhangende aanpak. De bouwstenen voor gezonde en duurzame voeding in lokaal beleid van het Voedingscentrum helpen gemeenten om ambities te vertalen naar beleid en concrete acties. Ook het paper Bouwen aan een gezond Drenthe: handvatten voor een gezondere voedselomgeving van GGD Drenthe biedt inspiratie met drie handelingsperspectieven voor gemeenten.
Stap 5: voer uit, evalueer en stuur bij
Maak afspraken over de uitvoering: wie doet wat, wanneer en met welke middelen? Werk samen met de betrokken beleidsdomeinen en partners en zorg dat de aanpak voor de leefomgeving onderdeel wordt van bestaand beleid. Evalueer regelmatig of de maatregelen worden uitgevoerd en of ze bijdragen aan de gestelde doelen. Gebruik de uitkomsten om de aanpak waar nodig bij te stellen en verder te ontwikkelen.
Alternatief stappenplan
Het Voedingscentrum heeft een eigen werkwijze ontwikkeld om als gemeente aan de slag te gaan met gezonde en duurzame voeding. De bouwstenen bieden een praktisch stappenplan voor het ontwikkelen en uitvoeren van lokaal voedselbeleid. De stappen zijn: bepaal de focus, creëer draagvlak, onderteken de ambitie, maak de ambitie zichtbaar, borg in lokaal beleid en evalueer en stuur bij. Ook biedt het Voedingscentrum ondersteuning bij de uitvoering.
De bouwstenen zijn flexibel te gebruiken: als inspiratie, stappenplan of als input voor een nieuwe beleidsstrategie. Je hoeft ze niet allemaal te gebruiken of in een vaste volgorde te doorlopen. Bekijk de Bouwstenen voor gezonde en duurzame voeding in lokaal beleid.
Meer ideeën opdoen?
Achtergrondinformatie, instrumenten en voorbeelden uit de praktijk bekijken? Laat je inspireren door Gids Gezonde Leefomgeving.
Ben je een professional die werkt aan een gezonde leefomgeving? Dan is de leermodule 'Voedselomgeving' van de online cursus Gezonde Leefomgeving voor jou. Leer hoe de omgeving invloed heeft op voedingsgedrag (gebaseerd op de Schijf van Vijf van het Voedingscentrum) en welke instrumenten gemeenten en (Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst)’ en hebben om hierop in te zetten. Volg de module gezamenlijk of individueel en pas de kennis toe in de praktijk.