Hoe werk je in jouw gemeente of regio integraal aan overgewicht? Door op vier pijlers in te zetten: educatie, signalering en ondersteuning, omgeving en regelgeving en handhaving. Zo zorg je voor een complete, samenhangende aanpak.
In het kort
- Met een integrale aanpak grijp je in op meerdere factoren die een rol spelen. Die doe je door aan overgewicht te werken op vier pijlers: educatie, signalering en ondersteuning, omgeving, en regelgeving en handhaving.
- Kennis over en vaardigheden voor een gezonde leefstijl zijn belangrijk om overgewicht te voorkomen en verminderen. Hiervoor kun je educatie bieden aan inwoners.
- Je kunt (dreigend) overgewicht tegengaan door op tijd te signaleren. Voor advies en ondersteuning aan inwoners met overgewicht werk je samen met lokale partijen.
- Bewegen en gezond eten en drinken kun je stimuleren door te letten op de voedselomgeving en de beweegvriendelijkheid van de fysieke omgeving. Richt je ook op de sociale omgeving: familie, vrienden, leraren en collega’s hebben veel invloed op het eet- en beweeggedrag.
- De gemeente kan met regelgeving en handhaving een gezondere omgeving bevorderen.
Wat is integraal werken?
Het ontwikkelen van overgewicht heeft meerdere oorzaken. Onder meer persoonsgebonden factoren, leefstijl, leef- en werkomstandigheden spelen een rol. Met een integrale aanpak grijp je in op meerdere factoren die een rol spelen. Je werkt in samenhang aan overgewicht door te werken op vier pijlers:
Als je voor aandacht op elke pijler zorgt, neem je maatregelen op verschillende factoren en versterken de activiteiten elkaar.
Voorbeeld integraal werken: Haagse Aanpak Gezond Gewicht
De Haagse Aanpak Gezond Gewicht (HAGG) richt zich op gezond opgroeien. Thuis, in de wijk en op school voor kinderen van -9 maanden tot en met 12 jaar. In de HAGG wordt samengewerkt met professionals die met kinderen en ouders werken. Ook wordt er gewerkt aan het verbinden van professionals binnen de preventie en zorg.
Alleen kennis delen, zodat inwoners weten wat gezond is, is niet genoeg. Om gedrag te veranderen moet iemand het ook willen, kunnen en doen. In de HAGG wordt daarom educatie gegeven. Door professionals, ouders en kinderen te informeren over risico’s, kansen en handelingsperspectief, komt er meer bewustwording.
Onder andere (voor)scholen, wijkcentra en stadsboerderijen worden gestimuleerd om gezond eten, water drinken en bewegen gewoon te maken, bijvoorbeeld door dit op te nemen in beleid en regelgeving. En er wordt gewerkt aan het creëren van een gezonde voedselomgeving en het bieden van meer beweegopties in de aandachtswijken. Ook worden professionals in het medische en sociale domein verbonden met als doel aan tijdige signalering te kunnen doen en passende zorg en ondersteuning te bieden aan kinderen met overgewicht.
Het doel is om door deze ondersteuning en veranderingen in de omgeving de gezonde keus ook de makkelijke keus te maken. Lees meer over HAGG bij GGD Haaglanden.
Hoe zet je educatie in om overgewicht te voorkomen en verminderen?
Kennis over en vaardigheden voor een gezonde leefstijl zijn belangrijk. Geef hier al op jonge leeftijd aandacht aan, bijvoorbeeld via Gezonde Kinderopvang en Gezonde School. Dan leren kinderen van jongs af aan wat een gezonde leefstijl is.
Ook voor volwassenen, inclusief 65-plussers, zijn kennis over en vaardigheden voor een gezonde leefstijl van belang. Maak hiervoor gebruik van erkende interventies voor overgewicht.
In de praktijk: Smaaklessen in het basisonderwijs
Met Smaaklessen ontdekken kinderen spelenderwijs hoe lekker én gezond eten kan zijn. Het gratis lespakket van Wageningen University & Research kan als onderdeel van Gezonde School worden ingezet in het basisonderwijs. Gemeenten en (Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst)’en kunnen dit stimuleren door leskisten uit te lenen, gastdocenten in te zetten en scholen actief te werven voor deelname.
Hoe zet je signalering en ondersteuning in bij overgewicht?
Partijen zoals de Jeugdgezondheidszorg en organisaties in de eerstelijnszorg of kinderopvang kunnen (dreigend) overgewicht signaleren. Lokale partijen, zoals de (Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst), leefstijlcoaches en eerstelijnszorg, bieden inwoners advies en ondersteuning.
Gemeenten organseren samen met zorgverzekeraars en partners uit zorg, welzijn en publieke gezondheid een samenhangende aanpak van overgewicht en obesitas. Het doel is om kinderen en volwassenen met overgewicht en obesitas tijdig te signaleren, passende ondersteuning te bieden en zwaardere zorg te voorkomen.
Landelijke aanpakken
Er zijn twee landelijke aanpakken:
- De Netwerkaanpak voor volwassenen met overgewicht en obesitas, waarin de gecombineerde leefstijlinterventie (GLI) kan worden ingezet.
- De ketenaanpak voor kinderen met overgewicht en obesitas (ook wel Kind naar Gezonder Gewicht genoemd), waarin de centrale zorgverlener een coördinerende rol heeft binnen een gezinsgerichte en integrale aanpak.
Bekijk de handreikingen Overgewicht en obesitas volwassenen en Kinderen met overgewicht en obesitas op zorgakkoorden.nl om deze aanpakken in je eigen gemeente of regio vorm te geven.
In de praktijk: aanpak overgewicht bij kinderen in de Gelderse Vallei
Overgewicht bij kinderen aanpakken én overgewicht voorkomen: dat is het doel van Gelderland-Midden. Daarvoor is een integrale aanpak nadrukkelijk de bedoeling. Met de ketenaanpak Kind naar Gezonder Gewicht wordt bestaand overgewicht aangepakt. Het voorkomen van overgewicht gebeurt met de Gezonde School-aanpak. Dit tweesporenbeleid leidde tot concrete resultaten in de Gelderse Vallei.
Hoe verbeter je de omgeving om overgewicht terug te dringen?
De omgeving heeft invloed op gezondheid van mensen. Als gemeente kun je meer bewegen en gezond eten stimuleren door de fysieke omgeving daar op in te richten. Denk hierbij aan buurten, scholen, kinderopvanglocaties, buurthuizen, speeltuinen, sportclubs en kantoren en andere werkplekken.
De sociale omgeving bestaat uit familie, vrienden, leraren en collega’s. Zij hebben invloed op het eet- en beweeggedrag. Hoeveel en wat mensen in onze sociale kring eten en hoe vaak zij bewegen heeft een groot effect op ons eigen gedrag.
Vergeet daarnaast de online omgeving niet. Ook via digitale kanalen worden inwoners blootgesteld aan marketing voor ongezonde voedingsmiddelen. Daarnaast verspreiden zich online tal van potentieel schadelijke dieet-, beweeg- en leefstijltrends en -adviezen, die invloed kunnen hebben op de gezondheid van inwoners.
Voor overgewicht kun je de omgeving nog door een andere lens bekijken. Je kunt de omgeving bijvoorbeeld als voedselomgeving of beweegomgeving zien.
Een gezondere en duurzamere voedselomgeving
Wat wordt er bedoeld met een voedselomgeving of eetomgeving? Alle plekken waar eet- en drinkaanbod aanwezig is én de plaatsen waar je wordt blootgesteld aan (online) beeldmateriaal en reclame van eten. De beschikbaarheid, informatie, prijs, promotie, plaatsing en zichtbaarheid hebben allemaal invloed op wat iemand kiest om te eten of drinken. Daarnaast spelen ook de heersende sociale normen, voedselcultuur, voedselrichtlijnen en wetgeving een rol bij voedingskeuzes.
Focus op een specifieke omgeving
Bepaal een focus om sneller resultaat te behalen. Welke omgeving wil je als eerste aanpakken? Denk aan scholen, kinderopvanglocaties, buurtlocaties of het gemeentehuis.
Ambities
Leg ambities voor een gezonde leefomgeving, inclusief de voedselomgeving, vast in de Omgevingsvisie. Hiervan zijn er landelijke voorbeelden, zoals in Gezondheid in de Omgevingsvisie van GezondIn. Vertaal de ambities bij gebiedsontwikkeling naar voorwaarden in aanbestedingen.
Voedselaanbod
Stimuleer een toegankelijk en betaalbaar aanbod van gezond en duurzaam voedsel via (boeren)markten, landwinkels en lokale afzet. Verken bijvoorbeeld inkoopcollectieven die boeren zekerheid geven over afname.
Drinkwaterpunten
Plaats drinkwaterpunten op logische plekken, zoals fietsknooppunten, winkelgebieden, speelvoorzieningen en schoolpleinen.
Zorginstellingen
Stimuleer ziekenhuizen en zorginstellingen om zich aan te sluiten bij Goede Zorg Proef Je.
Verdieping
Lees meer over een gezonde en duurzame voedselomgeving. Zo biedt het Voedingscentrum bouwstenen voor gezonde en duurzame voeding in lokaal beleid. (Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst) Drenthe biedt drie handelingsperspectieven voor gemeenten om een gezondere voedselomgeving te creëren.
In de praktijk: voedselagenda gemeente Wageningen
De gemeente Wageningen wil dat inwoners gemakkelijk kunnen kiezen voor gezond en duurzaam voedsel, ondersteund door hun leefomgeving. Samen met inwoners, instellingen en bedrijven maakten ze plannen voor een duurzame, gezonde en sociale stad. Die staan in de Voedselagenda 2021 - 2030: Wageningen Eet Duurzaam, Gezond en Samen.
Een beweegvriendelijke omgeving
Een beweegvriendelijke omgeving is een inclusieve leefomgeving die mensen faciliteert, stimuleert en uitdaagt om te bewegen, spelen, sporten en ontmoeten. Denk aan een ommetje maken, buitenspelen, hardlopen of fietsen naar werk of school.
Kennis, voorbeelden en tools
Maak gebruik van de kennis, voorbeelden en tools die Kenniscentrum Sport & Bewegen biedt voor een beweegvriendelijke omgeving. Je kunt lezen waar een beweegvriendelijke omgeving uit bestaat, hoe je domeinoverstijgend kunt samenwerken en hoe je beleid opstelt.
Hoe kun je regelgeving en handhaving benutten om overgewicht tegen te gaan?
De gemeente kan met regelgeving en handhaving een gezondere omgeving bevorderen. Neem bijvoorbeeld schoolomgevingen: scholen zien soms met lede ogen aan hoe leerlingen de schoolkantine met een gevarieerd aanbod van gezonde producten mijden en hun lunch halen bij de plaatselijke snackbar. Samenwerking tussen scholen, gemeenten en aanbieders van ongezonde snacks kan een oplossing zijn. De gemeente kan het gesprek aangaan, en in de (Algemene Plaatselijke Verordening) kunnen regels worden opgenomen.
Meer voorbeelden:
- Geen vergunningen verlenen aan snackkarren bij scholen, speelplaatsen of wijken met veel overgewicht.
- Eisen stellen aan vergunningen, zoals een minimum aan gezond eten en gratis kraanwater bij sportevenementen.
- Gezonde voeding als subsidievoorwaarde opnemen bij subsidies voor bijvoorbeeld sport, cultuur, bewonersinitiatieven, (sport)evenementen en festivals.
- Reguleren van (kinder)marketing van ongezonde producten in openbare ruimtes.
In de praktijk: geen snackbar naast de school
Met regelgeving kun je de omgeving gezonder maken. Zo mogen er in de gemeente Groningen geen kramen met gefrituurde producten bij scholen staan. Deze regel geldt voor een straal van 250 rond scholen. De gemeente heeft dit opgenomen in de Nota Standplaatsen.
Meer tips voor het verminderen van overgewicht
Bij Kenniscentrum Sport & Bewegen vind je meer informatie over verschillende onderwerpen die te maken hebben met overgewicht:
- Waarom sport en beweegt de jeugd minder vaak? En hoe kun je dit veranderen? Je leest erover in Jeugd in armoede.
- Het terugdringen van overgewicht bij kinderen en jongeren is belangrijk, maar blijkt in de praktijk vaak een ingewikkelde uitdaging. De Checklist jeugd overgewicht geeft je inzicht in welk sportaanbod werkt voor jongeren met overgewicht.
- In de Tipkaart Samenwerken op het gebied van zorg, sport en bewegen: hoe doe je dit vanuit de gemeente? lees je over het belang van samenwerking en hoe je dit kunt aanpakken.