Beleid gericht op het bevorderen van mentale gezondheid en preventie van mentale problemen en psychische aandoeningen heeft de meeste kans op succes als je het integraal aanpakt. Dit betekent dat je verschillende maatregelen en interventies in samenhang inzet voor verschillende doelgroepen en in verschillende leefomgevingen. Je kunt integraal werken door in te zetten op elk van de volgende vier pijlers: voorlichting en educatie; signalering, advies en ondersteuning; fysieke en sociale omgeving; en regelgeving en handhaving.
Voorlichting en educatie
Denk aan voorlichting over mentaal welbevinden en hoe inwoners zelf hieraan kunnen werken, maar ook het bespreekbaar maken van mentale problemen en aandoeningen. Met schoolprogramma’s kan ingezet worden op het versterken van de sociaal-emotionele vaardigheden van kinderen en jongeren, bijvoorbeeld via Welbevinden op School.
Met actief voorlichtings- en bewustwordingsbeleid draag je bij aan mentale gezondheidsbevordering en vroegtijdige signalering van mentale problemen. Ook zorg je voor vermindering van stigmatisering. Houd er echter rekening mee dat bewustwordingsbeleid kan leiden tot het overinterpreteren van mildere en tijdelijke symptomen als mentaal probleem.
Signalering, advies en ondersteuning
Het is belangrijk dat risicofactoren en signalen van psychische klachten, zoals somberheid, op tijd worden herkend. Dit kan door zorgverleners, leraren, mantelzorgers, ouders en anders opvoeders. Vooral bij jongeren en ouderen worden psychische klachten niet altijd herkend, bijvoorbeeld doordat de klachten zich uiten als lichamelijke klachten of risicogedrag. Als gemeente kun je buurtteams, wijkverpleegkundigen of leraren faciliteren. Bijvoorbeeld via deskundigheidsbevordering, het gebruik van kwaliteitsstandaarden en het maken van samenwerkingsafspraken.
Onderzoek toont aan dat preventieve interventies het aantal mensen dat een depressie krijgt met 20-30% kan verminderen. Voorbeelden van preventieve interventies zijn groepscursussen, individuele ondersteuning en online zelfhulp. Voor de ondersteuning van risicogroepen is de gemeente de eerstverantwoordelijke. Voor mensen met psychische klachten is dit de huisarts, maar het sociale (wijk)team kan hierbij ook een goede rol vervullen. Gemeenten zijn daarbij verantwoordelijk voor de samenhang tussen preventie, zorg en ondersteuning.
Fysieke en sociale omgeving
Er is een aantoonbare relatie tussen mentale gezondheid en iemands directe leefomgeving. Als gemeente heb je invloed op het inrichten van de directe leefomgeving en het creëren van (het gevoel van) veiligheid. Bijvoorbeeld via het stimuleren van sociale cohesie en steun die bewoners aan elkaar geven. Zo kun je de zelfredzaamheid van inwoners bevorderen. Ook activiteiten die het gevoel van participatie vergroten bevorderen mentale gezondheid, gevoelens van inclusie en herstel. In de fysieke woonomgeving kun je denken aan gevoelens van veiligheid en inclusiviteit, maar ook milieu, verkeer, aanwezigheid van groen of water en mogelijkheden voor ontspanning.
Een gevoel van veiligheid geeft een positief effect op het gevoel van gezondheid. Een onveilige omgeving kan stress veroorzaken en er bijvoorbeeld voor zorgen dat bewoners minder snel naar buiten gaan. Geef bij het inrichten van een gebied aandacht aan ervaren veiligheid. Bijvoorbeeld door:
- goede verlichting langs fietspaden en in tunnels
- een goed onderhouden buitenruimte; afval, graffiti en vandalisme versterken het gevoel van onveiligheid
- een ‘bewoonde’ publieke ruimte; bewoond winkelcentrum geeft een veiliger gevoel dan een onbewoond winkelcentrum
Wegwijzer jeugd en veiligheid biedt praktische aanwijzingen, tips en advies voor een passende aanpak.
Sociale verbinding beschermt de gezondheid van de bewoners en helpt gezondheidsproblemen te verminderen. Als gemeente kun je stimuleren dat buurtbewoners elkaar kennen en naar elkaar omkijken. Hoe kun je de sociale verbinding versterken?
- Richt de omgeving zo in dat buurtbewoners elkaar makkelijk kunnen ontmoeten. Dit is extra belangrijk in buurten met relatief veel ouderen en eenpersoonshuishoudens, omdat eenzaamheid bij deze doelgroepen vaker voorkomt.
- Faciliteer buurtinitiatieven. Hiervoor kan de gemeente een buurtbudget bieden. Zorg er in elk geval voor dat het gaat om langdurige – dus geen eenmalige – activiteiten.
- Zorg dat laagdrempelige hulp en ondersteuning aanwezig is, zowel formeel als informeel.
- Let op de aanwezigheid van voldoende (economische) hulpbronnen, zoals inkomensvoorzieningen, voldoende werkgelegenheid en kinderopvang. Het (gezins)inkomen is belangrijk. Maar ook onzekerheid over huisvesting en (dreigende) thuisloosheid hebben grote effecten op de mentale gezondheid. Zie voor de aanpak van schulden onze informatie over armoede, schulden en gezondheid.
- Ondersteun sociale, culturele en sportieve activiteiten. Plekken waar mensen elkaar kunnen spreken, samen cultuur kunnen beoefenen of bewegen en sporten zorgen voor verbinding. Professionals in de wijk, zoals buurtsportcoaches, kunnen daarin een belangrijke schakel zijn.
Een groene en gezonde leefomgeving stimuleert ontmoetingen en draagt bij aan het mentale welbevinden. Buurten die voorzien zijn van veel natuurlijke omgeving en groene ruimtes hebben een positief effect op de mentale gezondheid van bewoners. Ook de aanwezigheid van recreatieve voorzieningen maken de openbare ruimte aantrekkelijk. Hoe versterk je een groene en aantrekkelijke buitenruimte in de buurt?
- Zorg dat er voldoende groen en blauw (water) is in de buurt.
- Creëer ontmoetingsplekken in de openbare ruimte door het plaatsen van bankjes. Het document Kernwaarden Gezonde Leefomgeving (GGD GHOR Nederland, pag. 25-28) biedt hiervoor inspiratie.
- Faciliteer voorzieningen zoals een bibliotheek, sporthal, speeltuin, buurthuis, of een koffietentje bij een park (speeltuinen, sporthallen, recreatiefaciliteiten).
Een gezonde thuisomgeving is belangrijk voor de mentale gezondheid van mensen. Veiligheid, warmte en geborgenheid en een algemeen geschikte (niet te klein, niet te vochtig, zonder overlast) plek om te wonen zijn essentieel.
In de praktijk: Wijkpreventieaanpak Den Haag
Om gezondheidsachterstanden in kwetsbare wijken te verkleinen loopt in gemeente Den Haag het programma Wijkpreventieaanpak. Bewoners en professionals verbeteren hierin samen de fysieke en sociale leefomgeving. Denk aan meer groen, ruimte om te bewegen en ontmoetingsplekken voor een betere mentale gezondheid en meer veerkracht. De energie en behoeften van inwoners zijn het uitgangspunt. En fysieke aanpassingen gaan altijd samen met activiteiten van organisaties in de buurt. Lees het artikel Mentale gezondheid en fysieke leefomgeving | GGD Haaglanden.
Tools integrale aanpak mentale gezondheid
- Het Kennispakket Mentale Gezondheid is een toolkit voor gemeentelijke beleidsmakers die werken aan mentaal gezondheidsbeleid. Via de stappen van planmatig werken vind je kennis, tools en verwijzingen naar relevante handreikingen ter ondersteuning van het vormgeven van mentaal gezondheidsbeleid.
- De Handreiking bevordering mentale gezondheid jeugd (2021) biedt gemeenten handvatten, met onder andere een concreet stappenplan, om invulling te geven aan deze ambitie op lokaal niveau.
- De gesprektool Rondom Jong kan een gemeente of GGD helpen bij het in kaart brengen van de samenwerking met ouders, scholen, jongerenwerkers en andere professionals in de buurt rondom een preventie jeugdaanpak.