Om in jouw gemeente effectief preventief drugsbeleid te maken heb je feiten en cijfers nodig. Die geven een goede basis om prioriteiten en doelgroepen te bepalen.

Met een gezondheidsprofiel of lokale probleemanalyse breng je met cijfers en feiten in kaart hoe het staat met de gezondheid in de gemeente, een wijk of een dorp, wat de rol van drugs hierin is, en welke groepen extra aandacht nodig hebben. Zo kun je gericht aan de slag. Door het profiel regelmatig te actualiseren kun je monitoren wat de resultaten van het ingezette beleid zijn.

Cijfers over drugs 

Cannabis is de meest gebruikte drug in Nederland, op enige afstand gevolgd door ecstasy, cocaïne en 3-MMC. In 2025 gaf bijvoorbeeld 7,1% van de volwassenen in Nederland aan in het afgelopen jaar cannabis te hebben gebruikt (9,6% van de mannen en 4,7% van de vrouwen).

Onder het kopje Lokale en landelijke cijfers vind je uitgebreide cijfers.  

Feiten over drugs

Drugs beïnvloeden de hersenen. Daardoor ervaart de gebruiker geestelijke en lichamelijke effecten. Iemand wordt bijvoorbeeld heel actief (stimulerende werking), of juist heel traag (verdovende werking). Ook kunnen drugs het bewustzijn veranderen. De gebruiker gaat de wereld anders zien en beleven. Het effect van een drug wordt bepaald door drie factoren:

  • de drug zelf: de stoffen die erin zitten, de dosering en de manier van inname
  • de persoon die de drugs gebruikt: van invloed zijn bijvoorbeeld gezondheid, geslacht, gewicht, psychische klachten, stemming en eerdere ervaringen met drugsgebruik. 
  • de fysieke en sociale omgeving: de aanwezigheid van andere mensen, de sfeer, de mate van prikkels en het gevoel van veiligheid. 

Groepen met een groter risico op problemen door drugs

Gebruik van drugs is voor iedereen risicovol. Sommige doelgroepen vragen extra aandacht in drugsbeleid.

Kwetsbare groepen

Mensen uit zogenaamde kwetsbare groepen hebben te maken met een opeenstapeling van risicofactoren in hun leefomgeving. Daardoor hebben zij een grotere kans op problemen door middelengebruik. Denk bijvoorbeeld aan:

  • Opgroeien in een omgeving waar alcohol- of drugsgebruik veel voorkomt of werken in zware omstandigheden (stress, onregelmatige diensten). 
  • Verblijven in de residentiële jeugdhulp of psychische problemen maakt mensen kwetsbaar.

Het Trimbos-instituut ontwikkelde de tool Middelenpreventie voor kwetsbare groepen. Dit is een hulpmiddel voor gemeenten om kwetsbare groepen te onderscheiden en in kaart te brengen. De tool helpt daarnaast om prioriteiten en aanpakken te kiezen.

Risicogroepen

Bij risicogroepen brengt een specifieke factor (onder andere gedrag) een verhoogd risico op (problematisch) gebruik en/of gezondheidsschade met zich mee. Bijvoorbeeld:  

  • Leeftijd: bij jongeren (tot 25 jaar) zijn de lichamelijke ontwikkeling en de ontwikkeling van hersenfuncties nog niet voltooid.
  • Uitgaan: jongeren en jongvolwassenen, waaronder studenten, die veel uitgaan en festivals bezoeken, gebruiken meer drugs dan leeftijdsgenoten die niet uitgaan.
  • Zwangerschap: naast de zwangere loopt ook het ongeboren kind risico.
  • Verkeersdeelname: rijden onder invloed van drugs beïnvloedt de rijgeschiktheid en verhoogt de ongevalskans.
  • Drugs gebruiken als copingstrategie: mensen die drugs gebruiken om met problemen zoals sociale angst om te gaan, of om zorgen te vergeten, hebben een grotere kans om problemen te krijgen met drugsgebruik.
  • Toeristen (afhankelijk van de lokale situatie): omdat zij niet bekend zijn met de sterkte van de Nederlandse drugs en de Nederlandse wetgeving rond drugs. 

Risicofactoren en gevolgen

Niet iedereen die drugs gebruikt, ontwikkelt problemen. Dat hangt af van de balans tussen factoren die beschermend kunnen zijn en factoren die juist voor extra risico’s kunnen zorgen. Deze factoren kunnen bestaan op verschillende niveaus:

  • Persoonlijk niveau, zoals de mate van mentale gezondheid, persoonlijke eigenschappen zoals sociale vaardigheden en zelfregulatie, neurologische ontwikkeling en omgang met stress.
  • Microniveau, denk aan de situatie in het gezin, op school en tussen leeftijdsgenoten. 
  • Macroniveau, bijvoorbeeld de mate van welvaart en veiligheid, sociale uitsluiting en toegang tot zorg. 

Op vzinfo.nl vind je een overzicht van gevolgen van drugsgebruik voor de gezondheid. Naast fysieke zijn er ook psychische en sociale gevolgen voor de gebruiker en diens omgeving, zoas verlies van werk of relaties, en maatschappelijke gevolgen. Denk aan de criminaliteit die gepaard gaat met de productie en handel in drugs of aan de schade voor het milieu door drugsafval.

Meer bronnen

Drugsinfo.nl

Lokale en landelijke cijfers

Omdat er veel verschillende soorten drugs en gebruikersgroepen zijn, heb je verschillende bronnen nodig. 

  • Een goed startpunt zijn de gezondheidsmonitors. Deze bieden regionale cijfers en vaak ook gemeentelijke cijfers, onder meer over drugsgebruik onder jeugd, jongvolwassenen en volwassenen.
  • Instellingen voor verslavingszorg kunnen op navraag een indicatie geven van de situatie in de regio.
  • Op data.politie.nl vind je per gemeente cijfers over (drugs)overlast en (drugs)criminaliteit. 
  • De gemeente kan rioolwateronderzoek laten uitvoeren om een beeld te krijgen van de aanwezigheid en hoeveelheid van stoffen zoals bepaalde drugs in het rioolwater. De ervaring leert dat dit goed kan werken om het onderwerp op de politieke agenda te zetten, maar dat de resultaten vooral betekenis krijgen in samenhang met andere drugsmonitors en kwalitatief onderzoek. 

Landelijke cijfers kun je gebruiken wanneer er over bepaalde doelgroepen geen lokale cijfers beschikbaar zijn. Of als aanvulling op lokale cijfers, om deze in perspectief te plaatsen.

Een selectie van cijfers over de omvang van drugsgebruik vind je ook op vzinfo.nl:

Cijfers per doelgroep

Niet alles wat lokaal speelt haal je uit cijfers. Naast cijfers zijn kwalitatieve en andere lokale gegevens ook van belang om een visie te vormen en een aanpak op drugspreventie. Kwalitatieve gegevens kun je lokaal verzamelen met behulp van deze instrumenten:

  • Gesprekken met lokaal werkzame professionals die in hun werk te maken hebben met jongeren en (jong)volwassenen die drugs gebruiken. Je kunt daarnaast focusgroepen met jongeren of volwassenen houden. 
  • De Scanner Lokaal Drugsbeleid brengt de aard van het drugsgebruik in de gemeente of onder specifieke groepen in kaart. Je krijgt daarnaast zicht op de gezondheids- en veiligheidsproblemen die samenhangen met drugsgebruik en je brengt oplossingsrichtingen in beeld.

Meer bronnen

Zoek je meer cijfers over dit thema of over andere thema's? Kijk dan ook op de pagina Bronnen voor het maken van een gezondheidsprofiel.