U bent hier

Gezondheidsvaardigheden

De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) beschouwt gezondheidsvaardigheden als een centrale determinant van ongelijkheid in gezondheid (WHO, 2007). Deze zogenaamde sociaaleconomische gezondheidsverschillen zijn in Nederland aanzienlijk. 

Mannen en vrouwen met lagere inkomens en een lagere opleiding leven gemiddeld zeven jaar korter en zelfs negentien jaar minder in goed ervaren gezondheid dan hoger opgeleiden. Werken aan gezondheidsvaardigheden draagt bij aan gezondheidsverschillen verkleinen. Op deze pagina’s leest u wat gezondheidsvaardigheden zijn, hoe deze van invloed zijn op de gezondheid en wat organisaties en professionals kunnen doen om mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden tegemoet te komen. 

Definitie gezondheidsvaardigheden

Gezondheidsvaardigheden is het vermogen van mensen om informatie over gezondheid te verkrijgen, te begrijpen, te beoordelen en te gebruiken bij het nemen van gezondheidsgerelateerde beslissingen (HLS-EU Consortium, 2012). Bredere definities omvatten ook psychologische kenmerken (zoals zelfvertrouwen en motivatie) en sociale vaardigheden.

Onder gezondheidsvaardigheden vallen onder andere kunnen lezen, schrijven en rekenen. Daarnaast spelen bijvoorbeeld digitale vaardigheden een steeds grotere rol in het verkrijgen van informatie.

Hoeveel mensen hebben beperkte gezondheidsvaardigheden?

Bijna een derde van de Nederlanders van 15 jaar en ouder heeft beperkte (of: lage) gezondheidsvaardigheden (HLS-EU studie, 2015). De mate waarin zij gezondheidsinformatie kunnen vinden, begrijpen, beoordelen en toepassen is ‘onvoldoende’ (2%) of ‘problematisch’ (27%). De andere categorieën zijn ‘voldoende’ (46%) en ‘uitstekend’ (25%) (HLS-EU studie, 2015).

Het aantal Nederlanders met beperkte gezondheidsvaardigheden is nog hoger wanneer men uitgaat van de brede definitie. Eén op de twee Nederlanders (48%) heeft moeite om zelf de regie te voeren over gezondheid, ziekte en zorg. Zij missen voldoende kennis, motivatie en zelfvertrouwen (Rademakers, 2014).

Mannen en ouderen hebben gemiddeld lagere gezondheidsvaardigheden dan vrouwen en jongeren. Een lagere opleiding en een lager inkomen hebben ook een negatieve impact op gezondheidsvaardigheden.

In hoeverre migranten lagere gezondheidsvaardigheden hebben is in Nederland niet specifiek onderzocht. Uit Amerikaanse studies blijkt dit wel het geval te zijn (Paasche-Orlow et al., 2005).

Kunnen lezen en schrijven is een belangrijke voorwaarde voor gezondheidsvaardigheden. 2,5 miljoen Nederlanders van 16 jaar en ouder hebben grote moeite met lezen, schrijven en/of rekenen. Dat is één op de zes Nederlanders, oftewel 18 procent (Algemene Rekenkamer, 2016). Deze mensen zijn laaggeletterd. Vaak hebben zij ook moeite om een computer te gebruiken.

Gevolgen beperkte gezondheidsvaardigheden

Mensen met lage gezondheidsvaardigheden hebben gemiddeld een slechtere gezondheid, minder goede ervaringen met de zorg en maken meer kosten (NIVEL, 2016). Uit onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat zij:

  • meer moeite hebben in de communicatie met professionals, 
  • vaker roken en vaker obesitas (BMI > 30) hebben en het risico hiervan op de gezondheid minder goed begrijpen, 
  • vaker te maken krijgen met ernstige medicatiefouten, 
  • minder vaak deelnemen aan vaccinatieprogramma’s, 
  • minder vaak zelf beslissen over de behandeling van hun ziekte, 
  • meer problemen ervaren met zelfmanagement, en
  • eerder komen te overlijden. 

Voorbeeld gevolgen miscommunicatie

In deze video vertelt een moeder over de gevolgen van het verkeerd medicijngebruik bij haar zoon door miscommunicatie.

Beter aansluiten bij mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden

Beperkte gezondheidsvaardigheden kan men zien als een mismatch tussen persoonlijke vaardigheden en de eisen of verwachtingen van de omgeving. Het NIVEL stelt dat de oplossing daarom bij zowel bij het individu (bijvoorbeeld in de vorm van taalonderwijs) als bij de omgeving ligt. Individueel kan bijvoorbeeld gedacht worden aan taalonderwijs. Taalonderwijs verbetert niet alleen de taalvaardigheid van cursisten, maar onder andere ook hun ervaren gezondheid (de Greef et al, 2014). Daarnaast staan organisaties en professionals in de (publieke) gezondheid staan voor de uitdaging om ‘gezondheidsvaardige organisaties’ te worden (zie kader).

 

'Gezondheidsvaardige (health literate) organisaties’ maken het mensen gemakkelijk hun weg te vinden binnen de organisatie of het zorgstelsel, gezondheidsinformatie te begrijpen en toe te passen, en optimaal gebruik te maken van de ondersteuning en zorg (Brach et al., 2012). 

Deze definitie geldt voor zorgorganisaties, maar is relevant voor alle partijen in het veld van zorg, preventie en welzijn.

Aanbevelingen om uw organisatie 'gezondheidsvaardiger' te maken

  • Zorg dat iedereen in uw organisatie zich bewust is van beperkte gezondheidsvaardigheden. Neem dit op in het beleid en in de inrichting van werkprocessen.
  • Investeer in begrijpelijk informatiemateriaal. Check de website, folders, brieven, formulieren en audiovisuele middelen. Schrijf op taalniveau A2 of maximaal B1 en zorg ervoor dat afbeeldingen begrijpelijk zijn. Laat de doelgroep materialen testen en vraag hun welke boodschap zij eruit halen. Stel eventueel bij.
  • Zorg dat informatie en diensten gemakkelijk vindbaar en toegankelijk zijn voor iedereen. Laat mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden de toegankelijkheid van de organisatie toetsen.
  • Zorg dat medewerkers beschikken over kennis en vaardigheden voor effectieve persoonlijke communicatie met mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden. Dit kan door opleiding en training. Zorg in alle contactmomenten voor een check op begrip, ook bijvoorbeeld bij het invullen van formulieren of schriftelijke afspraken. (NIVEL, 2016; Brach et al., 2012)

Deze aanbevelingen gelden voor zorgorganisaties, (lokale) overheden, publieke gezondheid en de onderwijssector. De gemeente kan stimuleren en faciliteren dat zorgverleners, voorlichters en wijkteams alert zijn op beperkte gezondheidsvaardigheden.

Alliantie Gezondheidsvaardigheden

De Alliantie Gezondheidsvaardigheden is een netwerk van organisaties, instellingen en bedrijven in de gezondheid en zorg. Partners van de alliantie willen het thema gezondheidsvaardigheden binnen en buiten de eigen organisatie op de agenda zetten. Daarnaast willen zij kennis en ervaring uitwisselen en (samen)werken aan een betere en toegankelijkere zorg voor mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden en hen ondersteunen om gezondheidsvaardiger te worden.

Op Gezondheidsvaardigheden.nl verzamelt de Alliantie publicaties, tips en praktische materialen.

Meer informatie

Afdrukken:

Via printer