U bent hier

Hoe speelt u in op mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden?

De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) beschouwt gezondheidsvaardigheden als een centrale determinant van ongelijkheid in gezondheid (WHO, 2007). Deze zogenaamde sociaaleconomische gezondheidsverschillen zijn in Nederland aanzienlijk. 

Een op de drie Nederlanders heeft beperkte gezondheidsvaardigheden. Dit betekent dat zij moeite hebben om informatie over gezondheid te verkrijgen, begrijpen en toepassen.

Werken aan betere gezondheidsvaardigheden draagt bij aan het verkleinen van gezondheidsverschillen in Nederland. Op deze pagina’s leest u wat gezondheidsvaardigheden zijn, hoe deze van invloed zijn op de gezondheid en wat u en uw organisatie kunnen doen om mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden te helpen.

Wat zijn gezondheidsvaardigheden?

Gezondheidsvaardig zijn is het vermogen van mensen om informatie over gezondheid te verkrijgen, te begrijpen, te beoordelen en te gebruiken bij het nemen van gezondheidsgerelateerde beslissingen (HLS-EU Consortium, 2012). Bredere definities omvatten ook sociale en psychologische kenmerken (zoals zelfvertrouwen, motivatie en het kunnen nemen van verantwoordelijkheid voor de eigen gezondheid). Onder gezondheidsvaardigheden vallen onder andere kunnen lezen, schrijven en rekenen. Daarnaast spelen bijvoorbeeld digitale vaardigheden een steeds grotere rol in het verkrijgen van informatie.

Hoeveel mensen hebben beperkte gezondheidsvaardigheden?

Bijna een derde van de Nederlanders van 15 jaar en ouder heeft beperkte (of: lage) gezondheidsvaardigheden. De mate waarin zij gezondheidsinformatie kunnen vinden, begrijpen, beoordelen en toepassen is ‘onvoldoende’ (2%) of ‘problematisch’ (27%). De andere categorieën zijn ‘voldoende’ (46%) en ‘uitstekend’ (25%) (HLS-EU studie, 2015).

Het aantal Nederlanders met beperkte gezondheidsvaardigheden is nog hoger wanneer men uitgaat van de brede definitie. Eén op de twee Nederlanders (48%) heeft moeite om zelf de regie te voeren over gezondheid, ziekte en zorg. Zij missen voldoende kennis, motivatie en zelfvertrouwen (Rademakers, 2014).

Het kunnen lezen en schrijven is een belangrijke voorwaarde voor gezondheidsvaardigheden. 2,5 miljoen Nederlanders van 16 jaar en ouder hebben grote moeite met lezen, schrijven en/of rekenen. Dat is één op de zes Nederlanders, oftewel 18 procent (Stichting Lezen & Schrijven, 2016). Deze mensen zijn laaggeletterd. Vaak hebben zij ook moeite om een computer te gebruiken.

Mannen en ouderen hebben gemiddeld lagere gezondheidsvaardigheden dan vrouwen en jongeren. Een lagere opleiding en een lager inkomen hebben ook een negatieve impact op gezondheidsvaardigheden.

Gevolgen beperkte gezondheidsvaardigheden

Mensen met lage gezondheidsvaardigheden hebben gemiddeld een slechtere gezondheid, minder goede ervaringen met de zorg en maken meer kosten (NIVEL, 2016). Uit onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat zij:

  • meer moeite hebben in de communicatie met professionals, 
  • vaker roken en vaker obesitas (BMI > 30) hebben en het risico hiervan op de gezondheid minder goed begrijpen, 
  • vaker te maken krijgen met ernstige medicatiefouten, 
  • minder vaak deelnemen aan vaccinatieprogramma’s, 
  • minder vaak zelf beslissen over de behandeling van hun ziekte, 
  • meer problemen ervaren met zelfmanagement, en
  • eerder komen te overlijden. 

In deze video vertelt een moeder over de gevolgen van het verkeerd medicijngebruik bij haar zoon door miscommunicatie.

Beter aansluiten bij mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden

Beperkte gezondheidsvaardigheden kan men zien als een mismatch tussen persoonlijke vaardigheden en de eisen of verwachtingen van de omgeving. Het NIVEL stelt dat de oplossing daarom bij zowel bij het individu als bij de omgeving ligt. Individueel kan bijvoorbeeld gedacht worden aan taalonderwijs. Taalonderwijs verbetert niet alleen de taalvaardigheid van cursisten, maar onder andere ook hun ervaren gezondheid (de Greef et al, 2014). Daarnaast kunnen organisaties en professionals in de (publieke) gezondheid actief aan de slag om 'gezondheidsvaardige organisaties' te worden.

'Gezondheidsvaardige organisaties' maken het mensen gemakkelijk hun weg te vinden binnen de organisatie of het zorgstelsel, gezondheidsinformatie te begrijpen en toe te passen, en optimaal gebruik te maken van de ondersteuning en zorg (Brach et al., 2012).

  • Zorg dat iedereen in uw organisatie zich bewust is van beperkte gezondheidsvaardigheden en de gevolgen ervan. Neem dit mee in het beleid en in de inrichting van werkprocessen.
  • Investeer in begrijpelijk informatiemateriaal. Bekijk kritisch of online en offline communicatieboodschappen van de organisatie ook te begrijpen zijn voor mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden.
  • Schrijf op taalniveau A2 of maximaal B1 en zorg ervoor dat afbeeldingen begrijpelijk zijn. Laat de doelgroep materialen testen en vraag hun welke boodschap zij eruit halen. Stel eventueel bij.
  • Zorg dat informatie en diensten gemakkelijk vindbaar en toegankelijk zijn voor iedereen. Laat mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden de toegankelijkheid van de organisatie toetsen.
  • Zorg dat medewerkers beschikken over kennis en vaardigheden voor effectieve persoonlijke communicatie met mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden. Dit kan door opleiding en training. Zorg in alle contactmomenten voor een check op begrip bij de patiënt of cliënt. Dit kan door middel van de terugvraagmethode. Dit is ook belangrijk bij het invullen van formulieren of schriftelijke afspraken. (NIVEL, 2016; Brach et al., 2012).

Deze aanbevelingen gelden voor zorgorganisaties, (lokale) overheden, publieke gezondheid en de onderwijssector. De gemeente kan stimuleren en faciliteren dat zorgverleners, voorlichters en wijkteams alert zijn op beperkte gezondheidsvaardigheden.

Alliantie Gezondheidsvaardigheden

De Alliantie Gezondheidsvaardigheden is een netwerk van organisaties, instellingen en bedrijven in de gezondheid en zorg. De Alliantie stimuleert samenwerking en uitwisseling van kennis en ervaring op het gebied van (beperkte) gezondheidsvaardigheden. Bekijk voor meer informatie de pagina Tips en materialen.

Meer informatie

Ook gevonden

Afdrukken:

Via printer