Cijfers en feiten geven je inzicht in hoe het gaat met de mentale gezondheid van de inwoners. Met cijfers kan de gemeente monitoren of de mentale gezondheid beter of slechter wordt. Maar bij mentale gezondheid gaat het niet uitsluitend om het in kaart brengen van de mentale gezondheid zelf. Het gaat er ook om inzicht te krijgen in de factoren die daarop van invloed zijn en de gevolgen van mentale ongezondheid, zoals zorggebruik. Inzicht in hoe het staat met de factoren die een invloed hebben op mentale gezondheid, geven richting aan welke preventieve maatregelen je het beste kunt nemen.
Wat is mentale gezondheid?
Een belangrijke eerste stap bij het werken aan mentale gezondheid is dat je zorgt dat je hetzelfde bedoelt wanneer je spreekt over mentale gezondheid. Het Trimbos-instituut en het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu) ontwikkelden met sleutelfiguren uit onderzoek, praktijk, beleid en de doelgroep zelf (jongeren/volwassenen) een definitie. Samengevat is mentale gezondheid de manier waarop je je verhoudt tot jezelf en tot anderen en hoe je omgaat met de uitdagingen in het dagelijks leven. Tegelijkertijd gaat het ook over hoe jij en anderen in de samenleving dit ervaren.
Lees meer over de volledige definitie van mentale gezondheid.
Wat valt er onder mentale gezondheid?
Mentale gezondheid is meer dan de afwezigheid van mentale klachten en bestaat onder andere uit:
- Kunnen omgaan met teleurstellingen en uitdagingen
- Jezelf accepteren
- Gevoel van eigenwaarde hebben
- Om kunnen gaan met emoties in jezelf
- Hulp durven vragen als het nodig is
- Een eigen plek kunnen vinden in de maatschappij
- Je kunnen ontspannen
- Om kunnen gaan met je eigen gedachten
- Zelfrespect hebben
- De dingen kunnen doen die voor jou belangrijk zijn
De invloed van risico- en beschermende factoren
Het verbeteren van mentale gezondheid mentale begint met inzicht krijgen in hoe mentale problemen ontstaan en welke oorzaken hieraan ten grondslag kunnen liggen. De mentale gezondheid van een persoon wordt gedurende het leven gevormd door de invloed van individuele en omgevingsfactoren. We noemen dit ook wel risico- en beschermende factoren, omdat deze factoren mentale gezondheid kunnen verbeteren (beschermend) of verslechteren (risico).
Invloeden van deze risico- en beschermende factoren zijn doorgaans extra groot tijdens belangrijke levensfases en gebeurtenissen waarbij veel verandert, zoals de periode net na de geboorte, de overgang van adolescentie naar volwassenheid, en de eerste maanden na het verlies van een partner. Dit zijn belangrijke ‘momenten’ om mentale gezondheid te versterken en verbeteren.
Individuele factoren en omgevingsfactoren
Individuele factoren hebben een wisselwerking met omgevingsfactoren. Zo zijn zij samen bepalend voor mentaal welbevinden en mogelijke psychische aandoeningen. Een goede mentale gezondheid hangt dan ook direct samen met de omstandigheden waarin een persoon geboren wordt, opgroeit, woont, werkt en ouder wordt.
De individuele factoren die invloed hebben op mentale gezondheid zijn onderverdeeld in demografische factoren, sociaaleconomische factoren, levensgebeurtenissen, leefstijl en gezondheid.
Demografische factoren:
- Etniciteit
- Geslacht
- Leeftijd
- Burgerlijke staat
Sociaaleconomische factoren:
- Bestaanszekerheid
- Meedoen in de samenleving
- Opleidingsniveau
- Arbeidspositie
Levensgebeurtenissen:
- Traumatische ervaringen
Leefstijl:
- Slapen
- Gebruik sociale media
- Lichamelijke activiteit
- Alcoholgebruik
- Cannabisgebruik
- Roken
Gezondheid algemeen:
- Ervaren gezondheid
- Kwaliteit van leven
Omgevingsfactoren die invloed hebben op mentale gezondheid zijn ingedeeld in factoren die te maken hebben met iemands gezinssituatie, woon- en leefomgeving, onderwijsomgeving, werkomgeving en de samenleving in het algemeen.
Gezin:
- Opvoedklimaat
- Thuissituatie
Woon- en leefomgeving:
- Sociale leefomgeving
- Veiligheid woonomgeving
- Fysieke woonomgeving
Onderwijsomgeving:
- Sociale omgeving op school
- Belasting door school of studie
Werkomgeving:
- Sociale omgeving op het werk
- Belasting door arbeid
Samenleving:
- Normen en waarden
- Complexiteit van de maatschappij
- Huisvestingsbeleid
- Stelsel sociale zekerheid
- Onderwijsstelsel
Cijfers mentale gezondheid
Cijfers over mentaal welbevinden gaan over de ‘positieve uitkomstmaten’ voor mentale gezondheid, zoals levenstevredenheid, geluk en de kwaliteit van leven. Cijfers over mentale problemen gaan over bijvoorbeeld stressklachten, of gevoelens van angst of somberheid. Cijfers over psychische aandoeningen geven aan dat er voldaan wordt aan de criteria voor een psychiatrische diagnose vanwege de aard en ernst van de klachten.
Landelijke cijfers
Landelijke cijfers per thema zijn te vinden in de Monitor mentale gezondheid (van het RIVM en het Trimbos-instituut) en bij Mentale gezondheid op VZinfo.nl.
Trends
De themaverkenning Gezonde generaties 2050 biedt een uitgebreid beeld van de verwachte staat van mentale gezondheid in de toekomst. In deze themaverkenning van de VTV-2024 verkent het RIVM hoe de mentale en lichamelijke gezondheid en leefstijl van twee generaties er in 2050 uitziet.
Lokale cijfers
Voor lokale cijfers is de GGD een goed startpunt. Voor veel gemeenten zijn er ook cijfers op wijkniveau beschikbaar. De GGD kan hierbij goed adviseren en ondersteunen. Regionale cijfers over zelfgerapporteerde mentale gezondheid en de omvang van de meest voorkomende psychische aandoeningen en klachten, zoals stress/burn-out, depressie en angststoornissen in Nederland zijn te vinden bij:
Cijfers en feiten gebruiken voor een gezondheidsprofiel
Betrek bij het opstellen en het duiden van de cijfers uit het mentaal gezondheidsprofiel de belangrijke sleutelfiguren uit je gemeente. Vul cijfers aan vullen met inzichten uit de praktijk, beleid en ervaringskennis. Zo krijgen ze meer betekenis in de lokale context en ontstaat er overeenstemming over hoe waardevol deze cijfers zijn voor het maken van beleid.
Meer informatie over factoren van invloed
Voor meer informatie over factoren en hoe deze elkaar beïnvloeden: