Wil je op lokaal niveau aan de slag met mentale gezondheidsbevordering en preventie van psychische aandoeningen, zoals angststoornissen en depressieve stoornissen? Dan is het belangrijk om te bepalen op welke doelgroepen je je gaat richten. En om je doelen scherp te hebben. 


Wat bereik je?

Inzetten op een betere mentale gezondheid en het voorkomen van psychische aandoeningen kan veel opleveren. Denk aan:

Mentaal gezonde mensen zijn gelukkiger, hebben betere school- en werkprestaties, zijn creatiever, hebben meer vrienden, weten beter om te gaan met stress en pijn, hebben meer zelfvertrouwen en zelfbeheersing en participeren meer in de maatschappij dan mentaal ongezonde mensen. Ze zijn beter in staat om met tegenslagen van het leven om te gaan.

In 2019 waren de uitgaven voor zorg voor depressieve stoornissen ruim 10 miljard euro. Deze kosten vormen 3,7% van de totale zorguitgaven voor psychische aandoeningen en 1,1% van de totale zorguitgaven in de gezondheidszorg.

Mensen met mentale problemen en psychische aandoeningen lopen een verhoogd risico op suïcide. In 2024 maakten 1.849 mensen zelf een einde aan hun leven (voorlopig cijfer).

Mentale gezondheidsproblemen komen vaker voor in gezinnen en wijken met een sociaaleconomische en gezondheidsachterstand. Investeren in mentale gezondheidsbevordering, preventie van psychische aandoeningen en een goede toegang tot informatie, zorg en voorzieningen kan deze achterstanden verkleinen.

Hoe ga je te werk?

Kies bij het maken van beleid op mentale gezondheid voor een levensloopbenadering. Werk daarnaast planmatig en kennisgestuurd aan de hand van cijfers en feiten. En zet in op factoren die samenhangen met mentale gezondheid.

Kies voor een levensloopbenadering

De invloeden van risico- en beschermende factoren zijn extra groot tijdens belangrijke fases in de levensloop. Denk aan de periode na de geboorte, de ontwikkeling van adolescent naar (jong)volwassene of de periode na het overlijden van iemands partner. Er zijn ook risicofactoren die in elke fase een rol spelen, zoals armoede, schulden en discriminatie. Hetzelfde geldt voor een aantal beschermende factoren. Hulpbronnen in de omgeving zijn in elke fase beschermend. Denk aan een goed activiteiten(aanbod) in de omgeving, maar ook het sociale netwerk dat iemand heeft. Voor een goede mentale gezondheid geef je aandacht aan de volgende levensfases.

In de eerste 1000 dagen (al vanaf tien maanden vóór de geboorte) wordt de basis gelegd voor een goede mentale gezondheid. Investeer in zorgzaam ouderschap en een gezonde breinontwikkeling van het jonge kind. Let op ingrijpende gebeurtenissen of risicofactoren zoals psychische- en/of verslavingsproblemen van ouders, onveilige hechting en post-partumdepressie bij moeder en vader.

Investeer in een positieve en consistente opvoeding en de sociale, culturele en sportieve ontwikkeling van het kind. Let op ingrijpende gebeurtenissen of risicofactoren zoals misbruik, psychische- en/of verslavingsproblemen van ouders, kindermishandeling, scheiding of verlies van een ouder.

Investeer in sociaal-emotionele vaardigheden, identiteitsontwikkeling en deskundigheidsbevordering bij docenten en andere ‘gatekeepers’. Let op ingrijpende gebeurtenissen of risicofactoren zoals schooldruk, pesten en problematisch middelengebruik.

Investeer in gezonde levenskeuzes, een positief school-/studieklimaat of werkklimaat voor starters. Let op risicofactoren zoals prestatiedruk en financiële stress (vanwege studieschulden, bijvoorbeeld).

Investeer in zinvol (vrijwilligers)werk of dagbesteding, voorzieningen voor kinderen, een prettige buitenomgeving en gezonde vrijetijdsbesteding (sport, cultuur, sociaal). Let op risicofactoren zoals armoede, schulden, stigma van ziekte en discriminatie. Geef speciale aandacht aan mantelzorgers, werknemers, chronisch zieken en inwoners die pas bevallen zijn.

Investeer in zinvolle vrijetijdsbesteding, sociale contacten en fysieke fitheid. Let op risicofactoren zoals eenzaamheid en verlies van autonomie.

Werk data- en kennisgestuurd en betrek inwoners

Ook voor het aanpakken van mentale gezondheid is planmatig werken van belang. In het Kennispakket mentale gezondheid zijn de drie stappen van de planmatige aanpak, die je ook kent uit de Aanpak Gezonde Gemeente, specifiek uitgewerkt voor mentale gezondheid. Hier vind je kennis en tools die passen bij de fasen van voorbereiding, uitvoeren en evalueren.

Doelen stellen

Het is mogelijk om doelen te stellen op het gebied van:

  • Effecten: bijvoorbeeld toename van levenstevredenheid, afname van stressklachten, gevoelens van angst en somberheid, afname van risicofactoren, toename van maatschappelijke participatie.
  • Processen: bijvoorbeeld het aantal en de samenstelling van (de groep) personen dat bereikt is met voorlichting of screening, aantal deelnemers aan een cursus, aantal deelnemende professionals in een wijknetwerk.

Voorbeelden van doelen

  • Iedereen: in 20XX is er in wijk X sprake van een mentaal gezonde buitenomgeving (bijv. groen in de directe omgeving, buitenrecreatie- en sportmogelijkheid, kunst in de buitenruimte).
  • Aanstaande en pas bevallen inwoners: in 20XX worden alleenstaande pas bevallen moeders gescreend op depressieve klachten en is er begeleiding en doorverwijzing voor alle aanstaande en pas bevallen moeders met depressieve klachten in de JGZ Jeugdgezondheidszorg (Jeugdgezondheidszorg).
  • Kinderen van ouders met psychische en/of verslavingsproblemen (KOPP/KOV): In 20XX is de Kindcheck geïmplementeerd in de GGZ Geestelijke gezondheidszorg (Geestelijke gezondheidszorg) om ondersteuningsbehoefte bij de opvoeding te signaleren en bespreekbaar te maken bij KOPP/KOV-problematiek.
  • Leerlingen van 12-18 jaar op het vmbo Voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs (vmbo) (Voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs (vmbo)): in 20xx wordt op alle vmbo-scholen aandacht besteed aan sociale vaardigheden en mentaal welbevinden bij alle jongeren in deze doelgroep (bijvoorbeeld via Welbevinden op school, STORM).
    In 20XX zijn docenten en ZAT-teams geschoold in het signaleren van depressieklachten bij leerlingen en in het adviseren van leerlingen, bijvoorbeeld om een interventie via internet te volgen (bijv. Grip op je dip).
  • Inwoners uit de Wmo Wet maatschappelijke ondersteuning (Wet maatschappelijke ondersteuning) met een fysieke beperking: signaleren van depressieve klachten en advies/toeleiding naar begeleide zelfhulp door Wmo-consulenten –
    bij hulpvrager én mantelzorger.

Meer informatie

Het Trimbos-instituut biedt beleidsmakers voor een mentaal gezonde gemeente meer uitleg over de uitgangspunten binnen de drie stappen van planmatig werken (voorbereiden, uitvoeren en evalueren). Bekijk hiervoor het Kennispakket Mentale Gezondheid.