Wil je seksuele gezondheid effectief en preventief aanpakken? Werk dan integraal. Dit betekent dat je verschillende maatregelen en interventies in samenhang inzet, voor verschillende doelgroepen en hun omgeving.
Een integrale aanpak rust op vier pijlers:
- Werk samen met lokale partners aan voorlichting en educatie over (Seksueel overdraagbare aandoeningen (soa))’s, (humaan immunodeficiëntievirus), anticonceptie, kinderwens, zwangerschap, seksuele weerbaarheid, consent en gedeelde verantwoordelijkheid.
- Borg deze thema’s in onderwijs, jeugdhulp en het sociale en medische domein en faciliteer waar nodig scholing van professionals.
- Laat (Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst)’en zorgprofessionals en leraren informeren en trainen over seksualiteit en seksuele grensoverschrijding, inclusief het geven van lessen of interventies.
- Stimuleer en ondersteun scholen bij het invullen van de kerndoelen voor relationele en seksuele vorming en weerbaarheid. Wijs scholen op de Gezonde School-aanpak, erkende lesprogramma's en landelijke initiatieven zoals de Week van de Lentekriebels (primair onderwijs) en de Week van de Liefde (voortgezet onderwijs en mbo).
- Zorg voor een veilige schoolomgeving en laagdrempelige verwijzing naar seksuele gezondheidsdiensten zoals Sense.info of Soa en Sense-spreekuren.
- Gebruik beschikbare kennisbronnen zoals:
- Het Wat werkt dossier School-gebonden interventies geeft een uitgebreid overzicht van de literatuurverkenning van wat werkt bij het bevorderen van een gezonde seksuele ontwikkeling van jongeren vanaf 12 jaar in het onderwijs
- Het Kennisdossier relationele en seksuele voorlichting van Rutgers.
- Informeer inwoners en nieuwkomers over betrouwbare informatie en beschikbare ondersteuning, bijvoorbeeld via Sense, Zanzu en Anticonceptievoorjou.
- Richt je daarnaast op groepen met een verhoogd risico of die minder goed worden bereikt, zoals:
- nieuwkomers
- niet-Nederlandstaligen
- mannen die seks hebben met mannen
- transgender asielzoekers
- vluchtelingen en statushouders
- mensen met een beperking
- jongeren in de jeugdhulp
- mensen met verslavingsproblematiek
- dak- en thuisloze mensen
- sekswerkers
- multiprobleemgezinnen.
- Maak seksuele gezondheid zichtbaar op plekken waar doelgroepen samenkomen, bijvoorbeeld door inzet van de GGD op festivals met voorlichting en condoomuitgifte, bijvoorbeeld via Try Before You Fly van Soa Aids Nederland.
- Zet campagnes in om seksueel grensoverschrijdend gedrag te voorkomen en de seksuele weerbaarheid van jongeren te versterken, bijvoorbeeld via de campagne Ben je oké?, campagnes rond de Wereld Anticonceptiedag en Safe Abortion Day.
- Zorg dat jongeren die risico lopenom slachtoffer of pleger te worden van seksueel grensoverschrijdend gedrag toegang hebben tot evidence-based trainingen
Signalering, advies en ondersteuning
Problemen met seksuele gezondheid zijn niet altijd zichtbaar, terwijl vroegtijdige signalering belangrijk isom de schade aan seksuele gezondheid en welzijn te beperken. Gemeenten en (Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst)’en kunnen dit versterken door de deskundigheid van professionals te vergroten en toegang tot passende ondersteuning, zoals Sense-spreekuren, te organiseren. Met goede opvang en ondersteuningkun je (herhaling van) problemen voorkomen.
- Werk datagedreven. Laat de (Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst) regionale cijfers analyseren om uit te zoeken welke groepen kwetsbaar zijn of risico lopen op (Seksueel overdraagbare aandoeningen (soa))’s, (humaan immunodeficiëntievirus), jong ouderschap of ongewenste zwangerschap. Denk aan cijfers over armoede, lage sociaal-economische positie, werkeloosheid of vroegtijdig schoolverzuim.
- Ga in gesprek met risicogroepen. Leg contact met mensen die meer risico lopen op bijvoorbeeld een soa of die minder gebruik maken van soa-zorg. Onderzoek samen welke barrières zij ervaren en wat hun behoeften zijn. Bij sommige GGD'en zijn inmiddels chemseksspreekuren ingesteld voor (Mannen die seks hebben met mannen (MSM) In deze handreiking wordt steeds gesproken over 'mannen die seks hebben met mannen', aangeduid als MSM. Dit kunnen homo- en biseksuele mannen zijn, maar ook mannen die zichzelf niet als zodanig (willen) benoemen.) die middelen gebruiken tijdens de seks en daar een hulpvraag bij hebben.
- Stimuleer signalering door professionals. Huisartsen, welzijn, jeugdzorg, onderwijs, wijkteams en handhaving zijn belangrijke schakels in het signaleren en aanspreken van risicogroepen. Faciliteer scholing in preventie en vroegtijdige signalering van ongewenst seksueel gedrag, seksuele grensoverschrijding hiv, soa’s en ongewenste zwangerschap. , én in het bespreekbaar maken van seksualiteit. Zie ook: Wat werkt bij de preventie van seksueel grensoverschrijdend gedrag en lhbtiq+ geweld? - Rutgers en Rutgers Rapport.
- Organiseer een goed samenwerkend netwerk van relevante partijen in zorg en preventie met iemand die de samenwerking coördineert. Bij hiv: stimuleer goede ketenzorg tussen huisarts, GGD en hiv-behandelcentrum. Bij soa-zorg: zorg voor een goed contact tussen bijvoorbeeld soa-zorg en verslavingszorg of depressiepreventie. Bij onbedoelde zwangerschap: versterk de samenwerking tussen onderwijs, jongerenwerk, huisartsen, verloskundigen, jeugdhulp, Nu Niet Zwanger, en organisaties zoals Sense en Fiom.
- Maak budget vrij zodat meer mensen met een verhoogd risico op hiv toegang krijgen tot PrEP: de hiv-preventiepil. Dit is onder andere in Amsterdam, Den Haag, Utrecht en Arnhem gedaan.
- Zorg voor toegankelijke testvoorzieningen.
- Ondersteun vrouwen en mannen in kwetsbare omstandigheden bij een bewuste kinderwens via het landelijke programma Nu Niet Zwanger.
- Vergoed anticonceptiemiddelen voor mensen met beperkte financieledraagkracht voor wie kosten een drempel zijn.
- Wijs burgers, scholen, (zorg)instellingen en maatschappelijk werk op de Centra Seksueel Geweld (CSG). Deze CSG’s zorgen voor geïntegreerde hulp bij gevallen van seksueel geweld. Geïntegreerde hulp wil zeggen dat politie, justitie en hulpverlening onder één dak samenwerken om de zorg zo optimaal mogelijk te laten verlopen.
- Versterk bewustwording van hiv door je als gemeente te committeren aan de ambitie de hiv-epidemie in de eigen stad of regio te stoppen. Een voorbeeld is het beleid van de gemeente Amsterdam om in 2026 nul nieuwe hiv-infecties te bereiken. Soa Aids Nederland ondersteunt de gemeente daarbij.
In de praktijk: beleidsadviseur Aanpak seksueel geweld
In Rotterdam is een beleidsadviseur Aanpak seksueel geweld aangesteld. Deze geeft sturing aan een netwerk van 27 organisaties die gezamenlijk preventie en aanpak van seksueel geweld organiseren. Door de coördinatie wordt de samenwerking en deskundigheidsbevordering gestimuleerd.
Fysieke en sociale omgeving
De fysieke en sociale omgeving spelen beide een belangrijke rol bij seksuele gezondheid. De fysieke omgeving kun je verbeteren met bijvoorbeeld goede verlichting, toezicht en condoomautomaten. De sociale omgeving kun je beïnvloeden met voorlichting en campagnes, of inzet van community's en sleutelpersonen.
- Zorg voor toegankelijke (test)voorzieningen. Stimuleer (pop-up)condoomautomaten en automaten met (Seksueel overdraagbare aandoeningen (soa))-testen in openbare ruimten. Zorg dat soa-spreekuren laagdrempelig en dichtbij kwetsbare groepen zijn die centrale voorzieningen minder goed weten te vinden. Overweeg soa-spreekuren in achterstandswijken.
- Maak anticonceptie breed toegankelijk. Zorg dat het brede palet aan anticonceptiemethoden en plaatsing hiervan bij de eerstelijnszorg voor iedereen toegankelijk is. Faciliteer anticonceptiespreekuren in de wijk,bijvoorbeeld in samenwerking met (Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst), huisartsen-of verloskundigenpraktijken.
- Stimuleer een veilige sociale omgeving door aan te sluiten bij programma’s zoals Veilige steden om de veiligheid in de openbare ruimte te verbeteren en Regenboogsteden voor gemeenten die zich inzetten voor acceptatie van lhbtiqa+ en seksuele diversiteit. Maak gebruik van landelijke campagnes zoals 'Ben je oké?' om het uitgaansleven plezieriger en veiliger te maken.
- Investeer in een veilige fysieke omgeving door goede straatverlichting, en meer toezicht bij openbare of onveilige ruimtes. Ondersteun eigenaren en personeel van sekslocaties (darkrooms, sauna’s, seksfeesten) Bij het creëren van een setting waarin soa-risico’s worden beperkt.
- Versterk communities en sleutelpersonen. Investeer in goede voorlichting of opleiding aan communities en/of sleutelpersonen, zodat een ondersteunende omgeving ontstaat waarin seksualiteit, kinderwens, anticonceptie en onbedoelde zwangerschap bespreekbaar zijn en anticonceptiegebruik wordt aangemoedigd.
Regelgeving en handhaving
Met regelgeving en handhaving kun je seksuele gezondheid bevorderen en seksueel grensoverschrijdend gedrag tegengaan. In de Wet seksuele misdrijven is seksuele intimidatie in de openbare ruimte strafbaar.
Vindt seksuele intimidatie plaats binnen een afhankelijkheidsrelatie en kan het slachtoffer zich niet aan de intimidatie onttrekken? Bijvoorbeeld omdat dit gevolgen heeft voor rechtspositie, economische positie of gezondheid? Dan bieden bepalingen in het Burgerlijk Wetboek, de Wet gelijke behandeling mannen en vrouwen en de Algemene wet gelijke behandeling bescherming onder andere op de werkplek, op school en in zorginstellingen.
- Strenger toezicht door de wijkagent op seksueel grensoverschrijdend.
- Vergunningverlening aan sekswerkers alleen onder duidelijke voorwaarden, met aandacht voor veiligheid en gezondheid.
- Zorg voor voldoende veilige werkplekken voor sekswerkers, waar zij gezond en veilig kunnen werken.
- Vergoeding van anticonceptie door de gemeente voor financieel minder draagkrachtigen, bijvoorbeeld via een bijzondere bijstandsregeling.
- Zorg dat (Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst)'en voldoende capaciteit hebben voor preventie, (Seksueel overdraagbare aandoeningen (soa))-zorg, surveillance en beleidsadvies, waaronder het stimuleren van toepassing van de landelijke hygienerichtlijn voor seksbedrijven en sekswerkers.