Wilt u in uw gemeente actief met mentale gezondheid aan de slag? Werk dan integraal. Dit betekent dat u verschillende maatregelen en interventies in samenhang inzet voor verschillende doelgroepen en hun leefomgevingen. U kunt integraal werken aan de hand van de volgende pijlers: voorlichting en educatie; signalering en advies; ondersteuning en fysieke en sociale omgeving. Ook een goede samenwerking met andere domeinen is belangrijk.

Voorlichting en educatie

Met een actief voorlichtings- en bewustwordingsbeleid kunt u in uw gemeente mentale gezondheid, depressie en andere psychische problemen bespreekbaar maken. Daarmee draagt u bij aan mentale gezondheidsbevordering en vroegtijdige signalering van psychische klachten. Ook zorgt u voor vermindering van stigmatisering. 

Voorlichting is ook geschikt om het belang van mentale gezondheid te benadrukken. Hiervoor kunt u voorlichtingsactiviteiten en schoolprogramma's inzetten. Schoolprogramma’s kunnen een positief effect hebben op beschermende factoren zoals sociaal-emotionele vaardigheden, zelfvertrouwen en weerbaarheid.

Signalering en advies

Het is belangrijk dat risicofactoren en signalen van psychische klachten zoals depressie op tijd worden herkend. Bijvoorbeeld door zorgverleners, leerkrachten, mantelzorgers of ouders. Vooral bij jongeren en ouderen worden psychische klachten niet altijd herkend. Bijvoorbeeld doordat de klachten zich uiten als lichamelijke klachten of risicogedrag. 

Als gemeente kunt u buurtteams, wijkverpleegkundigen of docenten faciliteren. Bijvoorbeeld via deskundigheidsbevordering, het gebruik van kwaliteitsstandaarden en het maken van samenwerkingsafspraken.

Ondersteuning

Preventieve ondersteuning richt zich op mensen met (lichte) angstklachten of depressieve klachten of op risicogroepen. Bijvoorbeeld via groepscursussen, individuele ondersteuning of online zelfhulp met of zonder begeleiding.  Onderzoek toont aan dat preventieve interventies het aantal mensen dat een depressie krijgt met 20-30% kan verminderen. Onder mensen die niet snel hulp vragen, is de begeleiding naar ondersteuning extra belangrijk.

Voor de ondersteuning van risicogroepen is de gemeente de eerstverantwoordelijke. Voor mensen met depressieve klachten is dit de huisarts, maar ook het sociale (wijk)team kan hierbij een goede rol vervullen. Gemeenten zijn daarbij verantwoordelijk voor de samenhang tussen preventie, zorg en ondersteuning.

Fysieke en sociale omgeving

Er is een aantoonbare relatie tussen mentale gezondheid en iemands fysieke en sociale omgeving. Er is daarom steeds meer aandacht voor de verschillende leefomgevingen die gedurende de hele levensloop de mentale gezondheid kunnen beschermen, bevorderen, maar ook nadelig kunnen beïnvloeden.  Als gemeente heeft u veel invloed op het inrichten van de directe leefomgeving en het creëren van veiligheid. Ook het stimuleren van sociale cohesie en onderlinge steun is actueel. Daardoor kunt u de zelfredzaamheid van burgers bevorderen. Als gevolg hiervan hoeven zij minder beroep te doen op ondersteuning door professionals. 

Hieronder vindt u meer informatie over de relatie tussen mentale gezondheid en enkele specifieke leefomgevingen, met handige links:

Een gezonde thuisomgeving is belangrijk voor de mentale gezondheid van mensen. Veiligheid, warmte en geborgenheid en een algemeen geschikte (Te klein? Vochtig? Overlast?) plek om te wonen is essentieel. Naast de huishoudsamenstelling is het (gezins)inkomen belangrijk en heeft onzekerheid over huisvesting en (dreigende) thuisloosheid grote effecten op de mentale gezondheid.

Buiten het eigen huis heeft iemands directe woonomgeving, zoals de wijk waarin men woont, een invloed op de mentale gezondheid. Denk aan geluidsoverlast en toegang tot faciliteiten (speeltuinen, sporthallen, recreatiefaciliteiten) en groene gebieden. Verder zijn ook de sociaal-culturele factoren van belang, zoals buurtcriminaliteit en de sociaaleconomische positie van bewoners (mentale en gezondheidsproblemen komen relatief vaker voor in achterstandswijken). Buurten die voorzien zijn van veel natuurlijke omgeving en groene ruimtes hebben een blijvend positief effect op de mentale gezondheid van bewoners.

Gemeenschappen zijn groepen van personen die bij elkaar horen op basis van een gedeelde identiteit vanwege bijvoorbeeld overeenkomsten in relaties, plaats, interesses, waarden en/of cultuur. U kunt dus denken aan gezinnen, buurten, scholen, en werkgemeenschappen. Door de sociale samenhang en actieve participatie te bevorderen leveren zij een belangrijke bijdrage aan de mentale gezondheid. Steeds meer gemeenten werken daarom via een programmatische integrale aanpak op lokaal niveau (wijk-, buurt-, schoolgericht) aan mentale gezondheid.


Samenwerking met andere domeinen en sectoren

Effectieve mentale gezondheidsbevordering en depressiepreventie betekent samenwerken in alle fases van ondersteuning en zorg. Van mentale gezondheidsbevordering en preventie van klachten, via vroegherkenning en behandeling naar herstel, participatie en re-integratie van mensen met (chronische) psychische stoornissen. Gemeenten kunnen hierin een belangrijke rol spelen vanuit hun verantwoordelijkheden voor de publieke gezondheidszorg, het sociaal domein en de jeugdwet.

Bovendien is er veel gezondheidswinst te behalen in andere gemeentelijke domeinen, zoals via Werk en inkomen, Ruimtelijke ordening en Onderwijs. Het gaat dan bijvoorbeeld om de preventie van stress door armoede of slechte leefomstandigheden, van eenzaamheid of van uitval uit werk of school.

Meer informatie: handreikingen en samenwerkingstool

  • Het bevorderen van mentale gezondheid van de jeugd is één van de ambities in de Landelijke nota gezondheidsbeleid 2020-2024. De Handreiking bevordering mentale gezondheid jeugd (2021) geeft gemeenten handvatten, met onder andere een concreet stappenplan, om invulling te geven aan deze ambitie op lokaal niveau.
     
  • Met de samenwerkingstool Rondom Jong: depressiepreventie gericht op jongeren (2020) kan een gemeente of GGD Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst mentale gezondheidsbevordering en depressiepreventie op en rondom scholen en de ketensamenwerking in de regio rond jongeren vormgeven.
     
  • Met de handreiking ‘E-learning PLUS’: Depressiepreventie in de wijk’ leren sociaal wijkteamprofessionals beter depressies te signaleren, te bespreken en door te verwijzen naar andere professionals in het sociaal of medisch domein.