Het landelijk kader seksuele gezondheid geeft opdrachten, richting en ondersteuning aan het lokaal beleid en de lokale uitvoering, maar is geen vervanging van de lokale verantwoordelijkheden. Binnen het kader van wettelijke taken, beleidsmatige uitdagingen en ondersteuningsmogelijkheden, kan de gemeente de lokale investering op seksuele gezondheid concreet maken. 

Taken van de overheid

De overheid ziet voor zichzelf de volgende taken weggelegd bij de bevordering van seksuele gezondheid:

  • Bevorderen van voorlichting en seksuele vorming.
  • Stimuleren van goede, laagdrempelige en betaalbare voorzieningen en zorg.
  • Bestraffen en beschermen.

Wet- en regelgeving

Er zijn verschillende landelijke wetten en vormen van landelijke ondersteuning die relevant zijn voor het bevorderen van seksuele gezondheid op lokaal niveau:

De gemeente heeft een wettelijke gezondheidsbevorderende taak. In de Wet publieke gezondheid (WpgWet publieke gezondheid ) staat dat het college van B&W voor de uitvoering van de publieke gezondheidszorg de volgende taken heeft:

  • het bewaken van gezondheidsaspecten in bestuurlijke beslissingen (artikel 2.2 c).
  • het bijdragen aan de opzet, uitvoering en afstemming van preventieprogramma’s met inbegrip van programma’s voor de gezondheidsbevordering (artikel 2.2 d).
  • het bevorderen van technische hygiënezorg (artikel 2.2 f).
  • zorgdragen voor de uitvoering van de jeugdgezondheidszorg (artikel 5a).
  • zorgdragen voor de uitvoering van de algemene infectieziektebestrijding, waaronder het nemen van algemene preventieve maatregelen en het bestrijden van seksueel overdraagbare aandoeningen, inclusief bron- en contactopsporing (artikel 6).

Jeugdgezondheidszorg

Taken bij de jeugdgezondheidszorg die relevant kunnen zijn voor de bevordering van seksuele gezondheid:

  • het volgen van de seksuele ontwikkeling van kinderen en jeugdigen tot 19 jaar.
  • het tijdig signaleren van seksuele problemen of bedreigende situaties en factoren.
  • het geven van voorlichting en advies.
  • het bieden van begeleiding.
  • het kunnen verwijzen bij problemen.

Taken bestrijding van soaSeksueel overdraagbare aandoeningen/hivhumaan immunodeficiëntievirus

  • surveillance
  • beleidsadvisering
  • preventie
  • bron- en contactopsporing
  • netwerk- en regiefunctie
  • outbreakmanagement (snelle reactie op plotselinge uitbraken van infecties)
  • onderzoek

Deskundigheid GGDGemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst

Veel van deze taken worden uitgevoerd door een GGD. De gemeente draagt daarbij de verantwoordelijkheid (artikel 15) om ervoor te zorgen dat de gemeentelijke gezondheidsdienst beschikt over deskundigen op de volgende terreinen:

  • sociale geneeskunde
  • epidemiologie
  • sociale verpleegkunde
  • gezondheidsbevordering
  • gedragswetenschappen

Gemeenten moeten ervoor zorgen dat mensen zolang mogelijk thuis kunnen blijven wonen. Dit is geregeld via de wet maatschappelijke ondersteuning. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de ondersteuning van mensen die niet op eigen kracht zelfredzaam zijn:

  • begeleiding en dagbesteding
  • ondersteuning vorm de mantelzorger te ontlasten
  • een plaats in een beschermde woonomgeving voor mensen met psychische stoornis
  • opvang in geval van huiselijk geweld en mensen die dakloos zijn.  

Iedere gemeente organiseert de toegang tot ondersteuning op een eigen manier. Bij veel gemeenten kunnen burgers bij wijkteams terecht voor hulpvragen.

Welk seksueel gedrag wettelijk strafbaar is, staat beschreven in de artikelen 239 tot en met 250 van het Wetboek van Strafrecht, onder titel XIV ’Misdrijven tegen de Zeden’ (Wetboekonline.nl) en artikel 273f Sr (mensenhandel) onder ‘Misdrijven tegen de persoonlijke vrijheid. Dit geldt voor verkrachting, aanranding, sextingSexting is het verspreiden of delen van seksueel getinte foto's of berichten via mobiele telefoons of andere mobiele media. De term is afgeleid van sex en texting (sms/mms). Sexting wordt een probleem en is strafbaar als dit zonder instemming van de ander gebeurt en/of onder druk, dwang of chantage…groomingGrooming is digitaal kinderlokken. Er is sprake van grooming als een volwassene via ICT contact legt met een kind, met de intentie om dat kind te ontmoeten met het doel om seksueel misbruik te plegen of kinderpornografische afbeeldingen te produceren (Bron: politie.nl). , jeugdprostitutie, plegen van ontucht, seks hebben met een kind jonger dan 16 jaar. De taak van de gemeente ligt vooral in het voorlichten, opvangen en beschermen van burgers en het signaleren van seksueel geweld. Het is van belang dat alle burgers melding en aangifte kunnen doen van seksueel geweld bij de politie.

Politie draagt zorg voor verwijzing naar opvang

De politie draagt, naast de opsporingstaak, ook zorg voor een eerste opvang en verwijst desgewenst naar specialistische zorg. Een integrale, samenhangende aanpak staat daarbij centraal. Een gemeente kan aparte afspraken maken over de registratie van seksuele geweldsproblemen zoals loverboys, mensenhandel, cyberseks, kinderporno, sexting en dergelijke. Vaak hebben grotere gemeenten ook een zorgcoördinator en een zorgnetwerk voor deze problemen.

In oktober 2000 is het algemeen bordeelverbod geschrapt uit het Wetboek van Strafrecht. Deze wetswijziging was vooral bedoeld om de vrijwillige prostitutie beter te kunnen reguleren en om misstanden (waaronder mensenhandel) beter te kunnen aanpakken. De wetswijziging betekende decentralisatie van het prostitutiebeleid met als nadeel dat er aanwijsbare verschillen ontstaan tussen gemeenten, regio’s en grote en kleine gemeenten. De verschillen zitten in het verlenen van vergunningen, handhaving en uitvoering van het beleid.

Wetsvoorstel regulering prostitutie en bestrijding misstanden seksbranche

De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en de minister van Justitie hebben, in afstemming met de andere betrokken departementen, een wetsvoorstel voor de regulering van prostitutie en bestrijding van misstanden in de seksbranche ingediend bij de Tweede Kamer. Lees verder over het wetsvoorstel voor de regulering van prostitutie en bestrijding van misstanden in de seksbranche

Na indiening in 2009 kent de behandeling van dit wetsvoorstel een lang en ingewikkeld verloop. Om illegale prostitutie en misstanden tegen te gaan, zijn in het wetsvoorstel verschillende maatregelen voorgesteld: een uniform vergunningenstelsel voor seksbedrijven, een registratieplicht voor prostituees en een 'vergewisplicht' voor klanten van prostituees. Tegen de laatste twee maatregelen heeft de Eerste Kamer bezwaar aangetekend. De Minister van Justitie heeft toegezegd met een novelle tegemoet te komen aan d e bezwaren van de Eerste Kamer. Met deze novelle wordt de registratieplicht voor prostituees en de vergewisplicht voor klanten uit het wetsvoorstel gehaald en wordt de minimumleeftijd van 21 jaar voor prostitutie opgenomen in de wet. Deze novelle is in 2016 aangenomen door de Tweede Kamer, maar moet nog behandeld worden in de Eerste Kamer. Inmiddels heeft het nieuwe kabinet Rutte III in het regeerakkoord aangekondigd alsnog de registratieplicht en een pooierverbod op te willen nemen in de wet. Aandachtspunten bij deze wet zijn de gevolgen die maatregelen kunnen hebben voor de kwetsbaarheid van sekswerkers en voor een verminderde toegang tot hulp- en zorgverleners. 

Beleidskaders

Voor lokaal beleid over seksuele gezondheid zijn landelijke beleidskaders relevant, die elkaar aanvullen:

In opdracht van het Ministerie van VWSMinisterie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu in samenwerking met veldpartijen  een Nationaal Actieplan 2018-2022 soaSeksueel overdraagbare aandoeningen/hivhumaan immunodeficiëntievirus en seksuele gezondheid ontwikkeld. Het plan beschrijft ambities, concrete acties en verantwoordelijken voor doelstellingen op het gebied van:

  • seksuele vorming en ontwikkeling
  • preventie, opsporing en behandeling van soa
  • preventie, opsporing en behandeling van hiv
  • preventie van ongewenste zwangerschappen
  • preventie van seksuele grensoverschrijding en seksueel geweld

Seksualiteit en seksuele diversiteit is in 2012 expliciet opgenomen in het kerndoel voor het basisonderwijs, de onderbouw van het voortgezet onderwijs en het speciaal onderwijs. Het verplicht scholen om daadwerkelijk aandacht te besteden aan relationele en seksuele vorming. Dit bevordert een respectvolle omgang met seksualiteit, vergroot de seksuele weerbaarheid en kan discriminatie en pesten of intimidatie op grond van seksuele diversiteit of sekse tegengaan.

Basisonderwijs kerndoel 38

“De leerlingen leren hoofdzaken over geestelijke stromingen die in de Nederlandse multiculturele samenleving een belangrijke rol spelen en ze leren respectvol om te gaan met seksualiteit en met diversiteit in de samenleving, waaronder seksuele diversiteit”.

Onderbouw Voortgezet Onderwijs kerndoel 43

“De leerling leert over overeenkomsten, verschillen en veranderingen in cultuur en levensbeschouwing in Nederland, leert eigen en andermans leefwijze daarmee in verband te brengen, leert de betekenis voor de samenleving te zien van respect voor elkaars opvattingen en leefwijzen, en leer respectvol om te gaan met seksualiteit en diversiteit binnen de samenleving, waaronder seksuele diversiteit".

Lees verder: Wijziging kerndoelen onderwijs op het gebied van seksuele diversiteit.

Door middel van de kamerbrief over preventie en ondersteuning onbedoelde zwangerschappen informeerde Staatssecretaris Blokhuis (VWSMinisterie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport) de Tweede Kamer over het plan voor preventie van en ondersteuning bij onbedoelde (tiener)zwangerschappen.

Zevenstappenplan onbedoelde zwangerschap

VWS onderkent het belang van seksuele vorming om jongeren goed voor te bereiden op seksuele contacten. De komende jaren zet VWS daarom extra in op preventie onbedoelde zwangerschap met bijzondere aandacht voor risicogroepen, beschreven in het Zevenstappenplan Onbedoelde (tiener)zwangerschappen. Via extra impulsgelden kunnen scholen interventies inzetten en ondersteund worden bij een integrale en structurele aanpak van seksuele vorming en preventie onbedoelde zwangerschap in het reguliere onderwijs (po, v(s)o en mbo. Met een landelijke conferentie Uitgerekend Nu! wordt draagvlak gecreëerd voor het zevenpuntenplan en krijgen onderwijs en zorgpartijen relevante informatie en tools om aan de slag te gaan met preventie OZ en keuzehulp. Er wordt voorzien in keuzehulp bij onbedoelde zwangerschap. Het landelijk programma Nu Niet Zwanger wordt opgeschaald naar 50 gemeenten en er komt een kennisagenda bij ZonMwNederlandse organisatie voor gezondheidsonderzoek en zorginnovatie om good practises te verspreiden en hiaten in kennis rondom risicogroepen op te vullen. De activiteiten en opbrengst worden gemonitord.

Seksuele en relationele vorming in het onderwijs

Met het stimuleringsprogramma ‘Seksuele en relationele vorming – Collectieve preventie van onbedoelde (tiener)zwangerschappen via het onderwijs’ wil het ministerie van VWSMinisterie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport een goede basis versterken. Dit programma maakt deel uit van het Zevenpuntenplan. De factsheet Seksuele en relationele vorming in het onderwijs (RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, oktober 2019) is een inventarisatie van ervaringen, behoeften en aanbod in het onderwijs met betrekking tot seksuele gezondheid. Voor het primair onderwijs is er de factsheet Seksuele en relationele vorming in het primair onderwijs (RIVM, december 2019).

Tip: school zorgt voor sociaal veilig klimaat

Een school kan zorg dragen voor een sociaal veilig klimaat door een visie en beleid te ontwikkelen op seksualiteit en seksuele diversiteit, met elkaar toe te zien op handhaving van gedragsregels, docenten toe te rusten in onderwijs over seksuele vorming en adequaat leren reageren op seksueel ongewenst gedrag.

Landelijke subsidieregelingen en ondersteuning

Gemeenten kunnen gebruik maken van landelijke subsidieregelingen en van landelijke ondersteuning. Beiden zijn bedoeld als aanvulling en niet als vervanging van de gemeentelijke verantwoordelijkheden.

Dit is een wettelijke subsidieregeling van het Ministerie van VWSMinisterie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. De aanvullende regeling Seksuele gezondheid is een aanvulling op:

  • het aanbod binnen de reguliere zorg (huisartsen en specialisten) de collectieve preventietaken (gemeente, GGDGemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst-en). De uitvoering is belegd bij 8 coördinerende GGD-en die gezamenlijk een landelijk netwerk vormen van Centra voor Seksuele Gezondheid. Elk Centrum Seksuele Gezondheid van de GGD biedt twee diensten op een geïntegreerde wijze aan: een soaSeksueel overdraagbare aandoeningen Seksueel overdraagbare aandoeningen -polikliniek voor hoog risicogroepen en Sense spreekuren voor jongeren tot 25 jaar over seksualiteit en relaties in brede zin waaronder hulp en advies bij anticonceptie en keuzebegeleiding bij onbedoelde zwangerschap. Deze aanvullende hulpverlening is gratis, laagdrempelig en anoniem.
  • de landelijke coördinatie en uitvoering van de regeling is door het Ministerie van VWS belegd bij het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu -Centrum voor Infectieziektebestrijding. Onderdeel van de landelijke coördinatie is een uniform registratie- en kwaliteitssysteem.

Organisaties

  • Rutgers: kenniscentrum op het gebied van seksuele en reproductieve gezondheid en rechten.
  • Soa Aids Nederland: expertisecentrum gericht op hivhumaan immunodeficiëntievirus /aidsAcquired immune deficiency syndrome (aids)  en andere soaSeksueel overdraagbare aandoeningen.
  • MOVISIE: kennisinstituut voor maatschappelijke ontwikkeling, onder andere rond het thema huiselijk en seksueel geweld.
  • Pharos: Expertisecentrum gezondheidsverschillen.
  • Hiv Vereniging Nederland: patiëntenvereniging, experts in leven met hiv.
  • Mainline: expertisecentrum druggebruik onder andere in relatie tot seksuele gezondheid.
  • COC: federatie van Nederlandse Verenigingen tot integratie van homoseksualiteit.
  • Fiom: biedt ondersteuning bij vraagstukken rond onbedoelde zwangerschap, abortus, zwangerschapsverlies en ongewenste kinderloosheid.
  • Siriz: biedt keuzehulp na onbedoelde zwangerschap en richt zich op bescherming van het ongeboren kind.

Websites

Ondersteuning

Ondersteuning

Wilt u meer informatie of advies op het gebied van gemeentelijk beleid voor seksuele gezondheid? Neem dan contact op met de GGD (Ggd.nl) van uw gemeente. Ook kunt u contact opnemen met Rutgers via office@rutgers.nl  of 030 231 34 31, of met Soa Aids Nederland via beleid@soaaids.nl of 020 626 26 69.