Het belangrijkste beleidskader voor een lokaal tabaksbeleid is de Tabaks- en rookwarenwet. Ook zijn er Kamerbrieven en nationale preventieprogramma’s die richting kunnen geven aan de invulling van lokaal beleid. Daarnaast gelden internationale verdragen waarop het Nederlands beleid moet aansluiten. De belangrijkste doelstellingen van het Nederlandse tabaksontmoedigingsbeleid sluiten aan bij de doelen die de WHOWorld Health Organization (WHO) Wereldgezondheidsorganisatie  en de EUEuropese unie stellen.

De doelstellingen zijn:

  • Voorkomen dat jongeren beginnen met roken
  • Mensen helpen die willen stoppen met roken
  • Mensen beschermen tegen tabaksrook

Gemeentelijk tabaksbeleid

Het rapport De Rookvrije Generatie en gemeentelijk tabaksbeleid van het Trimbos-instituut biedt een overzicht van de werkzame elementen van gemeentelijk tabaksbeleid. Al 200 gemeenten zetten zich in voor een Rookvrije Generatie.

De Tabaks- en rookwarenwet 

Deze wet heeft tot doel het tabaksgebruik te beperken en niet-rokers te beschermen. De Tabaks- en rookwarenwet is een herziening van de oude tabakswet en is op 20 mei 2016 in werking getreden. In 2017 zijn nog aanpassingen gedaan met betrekking tot elektronische dampwaar (e-sigaretten) zonder nicotine zoals de shisha-pen[1]. In de Tabaks- en rookwarenwet staan (paragraaf 5, artikel 10) onder meer de volgende bepalingen:

  • Roken is verboden in alle openbare ruimten en de horeca
  • Werknemers mogen op het werk alleen roken in speciaal daarvoor ingerichte ruimtes
  • Winkeliers mogen geen tabak of tabaksartikelen of elektronische dampwaar zonder nicotine verkopen aan jongeren onder de 18 jaar
  • Elke vorm van tabaksreclame is verboden, behalve in de tabaksspeciaalzaak
  • Sponsoring van evenementen door de tabaksindustrie is verboden
  • Personen die de regels overtreden krijgen een boete van de NVWA

Overtredingen van de Tabaks- en rookwarenwet kunnen gemeld worden via de website van de NVWA of via telefoonnummer 0900-0388. 

Ontwikkelingen

  • De Tweede kamer heeft in januari 2017 het amendement voor het uitstalverbod (display-ban) aangenomen. Er wordt naar gestreefd het uitstalverbod in 2020 voor supermarkten en in 2022 voor andere verkooppunten in te laten gaan.
  • Op 27 september 2019 oordeelde de Hoge Raad dat rookruimtes in de horeca niet zijn toegestaan. Vanaf 1 april 2020 zal de NVWA de rookvrije horeca ook gaan handhaven. De overheid raadt de horeca aan met de gemeente en de politie in overleg te gaan over het voorkomen van overlast door roken op straat.
  • Op alle plekken waar een rookverbod geldt – zoals cafés, restaurants, werkplekken en openbare gebouwen – mogen vanaf 1 juli 2020 ook geen e-sigaretten of tabaksverhittingsapparaten meer worden gebruikt.
  • Vanaf 1 juli 2020 geldt het uitstalverbod en moeten alle sigaretten, shag, sigaren en e-sigaretten uit het zicht zijn bij supermarkten.
  • Smaakjes van e-sigaretten worden verboden om e-sigaretten minder aantrekkelijk te maken voor jongeren.
  • Vanaf 1 augustus 2020 zijn rookvrije schoolterreinen verplicht, maar vanwege de coronacrisis gaat de NVWA pas vanaf 1 januari 2021 handhaven.

Bronnen:

Landelijk beleid 

Via nationale programma’s en Kamerbrieven laat de landelijke overheid weten welke thema’s zij belangrijk acht voor het landelijke beleid. Daarmee geeft zij richting aan het beleid van lokale overheden.

Nationaal Preventieakkoord 

Op 23 november 2018 is het Nationaal Preventieakkoord ondertekend. Via het akkoord spreken de landelijke overheid en vele andere partijen af, zich tot 2040 in te zetten voor het tegengaan van roken, overgewicht en problematisch alcoholgebruik. Met betrekking tot tabak wil de overheid bereiken dat kinderen rookvrij kunnen opgroeien. Onder meer de volgende maatregelen in het akkoord moeten daaraan bijdragen:

  • Vertegenwoordigers van sportverenigingen, kinderboerderijen, speeltuinen en kinderopvanglocaties werken samen met gemeenten toe naar een 100% rookvrije kindomgeving in 2025.
  • Een accijnsverhoging van 1 euro in 2020; in 2023 moet een pakje sigaretten 10 euro gaan kosten.
  • Sigaretten en shag worden voorzien van een neutrale verpakking en bij verkooppunten uit het zicht gehaald.
  • Het eigen risico voor zowel de behandeling als de medicatie om te stoppen met roken wordt geschrapt.
  • Rookvrije terrassen in de horeca worden verder gestimuleerd.

Lokaal preventieakkoord

De VNGVereniging van Nederlandse Gemeenten stimuleert gemeenten tot het afsluiten van lokale preventieakkoorden om de landelijke maatregelen lokaal invulling te kunnen geven. Zij biedt daarbij ondersteuning in de vorm van een helpdesk, procesbegeleiding, bijeenkomsten en meer. Lees meer hierover in het nieuwsbericht Preventieakkoord: vooral verleidingen, weinig verboden van het Trimbos-instituut.

Ontdek ook hoe u aan de slag kunt met een lokaal preventieakkoord en bekijk voorbeelden van andere lokale preventieakkoorden.

Kamerbrieven

In de Kamerbrief nalevings- en handhavingcijfers tabak NVWA (27 juni 2019) vindt u onder meer een jaarlijkse rapportage van de NVWA met betrekking tot naleving van het rookverbod en de leeftijdsgrens.

In de Kamerbrief over Tabaks- en rookwaren (5 juli 2017) gaat over de aanstaande regelgeving met betrekking tot de elektronische dampwaren zonder nicotine en het uitstalverbod met betrekking tot tabaksproducten en aanverwante producten.

De Landelijke nota gezondheidsbeleid 2020-2024 behandelt vier gezondheidsvraagstukken:

  1. Gezondheid in de sociale en fysieke leefomgeving
  2. Gezondheidsachterstanden verkleinen
  3. Druk op het dagelijks leven bij jongeren en jongvolwassenen
  4. Vitaal ouder worden

Lees de aanbiedingsbrief bij de Landelijke nota gezondheidbeleid 2020-2024.

Europese wetgeving en WHOWorld Health Organization (WHO) Wereldgezondheidsorganisatie -kaderverdrag

In de nieuwe Tabaks- en rookwarenwet is sinds 20 mei 2016 de Europese Tabaksproductenrichtlijn wettelijk verankerd. De verplichte gezondheidswaarschuwingen en de kwaliteitsnormen voor elektronische sigaretten zijn voorbeelden van maatregelen die uit deze richtlijn komen. 

Bron: Europese Commissie. Regelgeving Tabaksproducten. Geraadpleegd op 11 april 2018.

Kaderverdrag tabaksontmoediging FCTCFramework Convention on Tobacco Control

Nederland is samen met 180 landen ondertekenaar van het Framework Convention on Tobacco Control (FCTC). Dit is een verdrag van de World Health Organisation WHOWorld Health Organization (WHO) Wereldgezondheidsorganisatie . Het verdrag heeft tot doel de huidige en toekomstige generaties te beschermen tegen de gevolgen van tabaksconsumptie en het blootstaan aan tabaksrook. De ondertekenaars worden geacht op tien punten actie te ondernemen. Zij moeten onder meer burgers beschermen tegen tabaksrook en bewustwordingscampagnes opzetten om het gebruik van tabak te ontmoedigen. Ook moet het tabaksontmoedigingsbeleid beschermd worden tegen de belangen van de tabaksindustrie en mogen overheden derhalve niet samenwerken met de tabaksindustrie. Lees meer over uitvoeren en samenwerken bij tabakspreventie.

Bron: Trimbos-instituut, WODC. Jaarbericht Nationale Drug Monitor 2019. Utrecht: Trimbos-instituut. 2020.

MPOWER – beleidsmaatregelen

Om de uitvoering van het FCTC te faciliteren presenteerde de WHO MPOWER, een pakket effectieve beleidsmaatregelen. Achter de maatregel staat hoe er in Nederland uitvoering aan wordt gegeven.

  • Monitor tobacco use: landelijke cijfers over rookgedrag worden jaarlijks verzameld door het Trimbos-instituut. Ook op GGDGemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst-niveau zijn cijfers over rookgedrag beschikbaar.
  • Protect people from smoking tobacco: in Nederland biedt de Tabaks- en rookwarenwet bescherming tegen meeroken in openbare ruimtes, openbaar vervoer, op de werkplek en in de horeca. Daarnaast zijn de mogelijkheden voor tabaksreclame beperkt tot de tabaksspeciaalzaken en mag de tabaksindustrie geen activiteiten sponseren.
  • Offer help to quit tobacco: de behandeling van tabaksverslaving wordt vergoed vanuit de basisverzekering.
  • Warn about the dangers of tobacco: via massamediale campagnes en teksten op pakjes worden rokers gewaarschuwd voor de gevaren van roken.
  • Enforce bans on tobacco advertising and promotion: in Nederland gelden verschillende beperkingen voor sponsoring en het maken van reclame voor tabakswaren. Uitdelen van rookwaren is verboden, net als op jongeren gerichte reclame gericht voor tabakswaren. Het uitstallen van rookwaren is aan regels gebonden en wordt in de toekomst verboden (behalve in speciaalzaken). Toezicht op de regels is belegd bij de NVWA.
  • Raise taxes on tobacco products: Nederland heft accijns op tabak. De prijs van tabak is vergelijkbaar met de prijs in omringende landen.

De bouwstenen van dit pakket keren terug in het Nederlandse tabaksbeleid en kunnen deels ook terugkomen in lokaal beleid.

Bron: WHO. MPOWER - A policy package to reverse the tobacco epidemic. WHO. 2008.

Meer informatie

Referenties

  1. Rijn, van M.J. Kamerbrief over tabak- en rookwaren. Den Haag: VWSMinisterie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. 5 juli 2017.